Hội thảo khoa học về “Nhà rông - nhà rông văn hóa” được tổ chức đầu tiên tại thị xã Kon Tum, tỉnh Kon Tum, đã qui tụ nhiều giới nghiên cứu khoa học xã hội ở Hà Nội, TP HCM và các tỉnh Tây Nguyên - Trường Sơn, duyên hải miền Trung. 52 bản tham luận khoa học, trong đó 2/3 số tham luận là của các nhà nghiên cứu ở các cục, vụ, viện, trực thuộc Ủy ban KHXH - Nhân văn và Bộ Văn hóa - Thông tin (Viện Nghiên cứu văn hóa nghệ thuật, Tạp chí Văn hóa nghệ thuật và Viện Nghiên cứu Đông Nam Á, Ban Tôn giáo Chính phủ, Cục Bảo tồn bảo tàng v.v...).

Hội thảo đã đặt ra nhiều vấn đề lý thú, tranh luận sôi nổi giữa các nhà nghiên cứu khoa học và các nhà quản lý văn hóa để tìm ra được tiếng nói chung về việc xác định nhà rông - ngôi nhà chung truyền thống của Tây Nguyên: hình dáng, kiến trúc vật liệu xây dựng, qui cách, qui trình xây dựng hay phần hồn với những tín ngưỡng, sinh hoạt văn hóa đậm đà bản sắc dân tộc của nó. Câu trả lời thứ nhất của hội thảo là: Nhà rông là một di sản văn hóa độc đáo cần được bảo tồn và phát huy. Hàng trăm ngôi nhà rông của đồng bào Tây Nguyên đã sừng sững tồn tại với thời gian. Nhà rông – niềm tự hào của đồng bào Tây Nguyên nói riêng và cả cộng đồng dân tộc Tây Nguyên – Trường Sơn và các tỉnh duyên hải miền Trung với nét độc đáo riêng biệt, dáng vươn cao vút, bề thế, thể hiện tính vươn lên mạnh mẽ, vượt qua gian lao, vất vả để tự khẳng định mình trong quá khứ và hiện tại. Sự ra đời của ngôi nhà chung (nhà rông) tự bản chất của nó gắn với những hình thái kinh tế xã hội và điều kiện tự nhiên.

Nhà rông Tây Nguyên được xây dựng chủ yếu bằng các vật liệu của núi rừng Tây Nguyên, tranh, tre, gỗ, lồ ô v.v… và được xây cất trên một khoảng đất rộng. Nằm ngay trong khu vực trung tâm của buôn làng. Chức năng của nhà rông truyền thống là nơi thực thi các luật tục, nơi tiếp khách, nơi diễn ra các sự kiện trọng đại của buôn làng, nơi già làng tập hợp dân làng để bàn “việc làng, việc nước”, nơi thể hiện các lễ hội - tâm linh cộng đồng và là nơi các thế hệ nghệ nhân già truyền đạt lại cho thế hệ trẻ những giá trị văn hóa truyền thống v.v… Ngôi nhà chung ấy còn là nơi lưu giữ các hiện vật truyền thống: chiêng, trống, cồng, vũ khí, đầu các con vật hiến sinh trong các ngày lễ. Độ cao của ngôi nhà rông truyền thống có khi cao đến 18m và mái nhọn, cao vút, người thợ thủ công tài tình, khéo léo chỉ bằng vật liệu của núi rừng mà tạo nên lối kiến trúc độc đáo, bền vững với nhiều loại hoa văn phong phú mà gam màu chủ đạo là màu đen, trắng và nâu đậm.

Một câu hỏi đặt ra trong hội thảo là ngôi nhà rông văn hóa ra đời có làm mất đi những gì vốn có của nhà rông truyền thống hay không? Có nhà nghiên cứu cho rằng nhà rông có vai trò giống như ngôi đình của người Việt, song cũng có đa số ý kiến cho là khác, bởi lẽ theo Giáo sư-Tiến sĩ Lâm Chí Biền (Viện Nghiên cứu văn hóa nghệ thuật), nhà rông là biểu trưng hướng về cõi dương. Đình làng của người Việt, hướng về cõi âm, ở mỗi đình làng người Việt khi xây dựng mái thấp bé, phía trước và sau đình làng dựng theo thuyết phong thủy... Điều thống nhất trong hội thảo là, đa số các nhà quản lý văn hóa và các nhà khoa học đều cho rằng, nhà rông văn hóa là một thiết chế văn hóa cơ sở hiện nay trong quá trình xây dựng đời sống văn hóa cơ sở. Tiếp thu có chọn lọc nhà rông truyền thống và đưa vào hoạt động như một điểm sinh hoạt văn hóa ở buôn làng, cho dù tên gọi là nhà rông, nhà Gươi, nhà Zơng v.v... hay có nhà nghiên cứu gọi là “ngôi nhà sinh hoạt văn hóa mang hình dáng nhà rông” v.v... thì đại đa số vẫn thống nhất chung là chức năng tâm linh và các hoạt động “việc làng, việc nước” vẫn được tổ chức tại ngôi nhà chung cộng đồng ấy. Nhà rông chỉ có dân tộc Bahna - Zởgao, người Zẻ Triêng, Xê Đăng, Zarai ở Bắc Tây Nguyên (tỉnh Gia Lai, tỉnh Kon Tum) mới có, ngoài ra các dân tộc khác như dân tộc Ê Đê thì chỉ có nhà dài.

Nhà rông - nhà rông văn hóa là một biểu tượng văn hóa rất đáng tự hào của đồng bào các tỉnh Tây Nguyên - Trường Sơn và các tỉnh duyên hải miền Trung. Nhà rông là một di sản văn hóa đáng trân trọng, giữ gìn và phát huy giá trị của nó trong việc bảo tồn và giữ gìn văn hóa dân tộc.

(SGGP)

Cuộc đua thuyền buồm quốc tế dự kiến diễn ra vào cuối tháng 10 và đầu tháng 11-2004 từ Hồng Công tới Nha Trang, Đà Nẵng sẽ mở đường cho loại hình du lịch biển mới: du lịch bằng du thuyền dọc bờ biển Việt Nam. Chương trình do Tổng công ty Du lịch Sài Gòn  (Saigontourist) phối hợp với Hãng Goodman Marine International Singapore và Câu lạc bộ du thuyền Hoàng gia Hồng Công tổ chức.

Giải đua thuyền buồm quốc tế (International Regatta) đã được tổ chức khá phổ biến và định kỳ tại nhiều nơi trên thế giới và khu vực, nhưng với Việt Nam lại hoàn toàn mới. Cuộc đua này không chỉ thuần túy về thể thao mà còn ở phạm vi rộng hơn: kết hợp giữa thể thao và du lịch.

Trong con mắt của nhiều người dân Bảo Lộc, ông Đỗ Văn Toàn là người có phần “lập dị”. Ngoài lục tuần nhưng dáng vẻ ông vẫn còn rắn rỏi: Nước da sẫm màu khói, tóc để dài buộc thành búi kiểu đuôi gà sau đầu trông rất bụi, đôi mắt sáng vẻ hoang dã.

Gùi có nắp - một đỉnh cao của nghề đan lát truyền thống các dân tộc Tây Nguyên.

Vào khoảng năm 1978, huyện Bảo Lộc (cũ) phát động phong trào định canh, định cư trong vùng đồng bào dân tộc. Đang rảnh rang lại được các cán bộ huyện động viên nên ông Toàn đã hăng hái tham gia. Ít ai ngờ đó chính là bước ngoặt định mệnh gắn cả quãng đời còn lại của ông với công tác sưu tầm di sản văn hóa của đồng bào thiểu số Nam Tây Nguyên.

Ban đầu chỉ là sưu tầm cho vui nhưng càng đi ông càng hiểu được giá trị công việc mình đang làm. Ban đầu bằng xe đạp cọc cạch, rồi đến cái xe máy cổ lỗ sĩ Yamaha, ông lặn lội khắp các thôn buôn vùng sâu như Lộc Bắc, Lộc Lâm… Cứ 15- 20 ngày một lần, ông lại khăn gói lên đường. Ông sống thân thiện, nhiều lúc đóng khố như người dân tộc vùng sâu nên đồng bào gọi ông bằng cái tên: K‘Toàn. K‘Toàn bật mí: “Đối với đồng bào, quan trọng là phải giữ chữ tín, cái họ cần lần sau mình vào phải có, có khi chỉ một cái bấm móng tay, một con cá khô nhưng đã hứa là phải có. Mình sống thật với họ, họ không tiếc điều gì. Đã có những đêm ông mơ thấy cả hiện vật, đó là những thứ mà trong bộ sưu tập đang còn thiếu nhưng đã đi 2-3 lần mà chưa đem về nhà được. Ông bảo: “Mê cứ như là trai mê gái lúc thanh niên!”.

Vài năm gần đây ông tậu được chiếc mô tô 125 phân khối, cũng vì thế mà không ít người lầm tưởng ông là dân chơi, nhưng ít ai hiểu, ông nghèo vì sưu tập hiện vật. Một buổi trưa, chúng tôi đến đúng lúc cả nhà ông đang ăn cơm. Ông giở lồng bàn cho mọi người xem, chỉ có rau luộc và một ít tép kho. Vợ ông – một phụ nữ trạc tứ tuần nói thêm: “Ông ấy mê mấy thứ đó quá, biết làm sao?”.

Nhưng thật không uổng công, hiện giờ ông Toàn đang sở hữu khoảng hơn 600 hiện vật mô tả sinh hoạt của các dân tộc ít người tại Lâm đồng. Đồ đạc chất đầy 3 gian nhà ọp ẹp, chỉ có ông mới lấy ra và sắp xếp lại theo đúng vị trí ban đầu. Ông phân loại hiện vật thành 7 nhóm gồm: Đồ gia dụng, công cụ dệt vải, công cụ rèn, đồ săn bắn trên cạn, đồ săn bắn dưới nước, lễ hội dân gian, công cụ trồng tỉa và phát rẫy. Ông quả quyết: “Bộ sưu tập của tôi còn phong phú hơn cả bảo tàng”. Trong đó, đáng chú ý là cặp vòng đeo tai bằng ngà voi – một thứ trang sức đắt giá của đàn ông lẫn phụ nữ dân tộc (nhiều người lâu nay cứ tưởng chỉ có phụ nữ căng tai, đeo vòng), bộ đàn ống tre (dây bằng tre), bộ khố cổ dài 6-7m, bộ kèn bầu đầy đủ từ 1 – 6 ống, gùi có nắp (hiện vật độc bản ngày nay rất hiếm gặp vì ít người biết đan)…

Nghệ nhân K‘Toàn.

Cái cách thể hiện niềm đam mê của K‘Toàn cũng thật đáng nể: Nhiều dụng cụ không còn trong thực tế đời sống của đồng bào nên ông phải đi phục chế lại theo mô tả của các già làng. Nhờ vậy, bộ sưu tập công cụ “phát rừng làm rẫy” của ông phong phú thuộc loại nhất, nhì Việt Nam với gần 100 dụng cụ.

Ngoài hiện vật, ông Toàn còn tự mình chụp, tập hợp hình ảnh về cảnh sinh hoạt của đồng bào, từ những sinh hoạt đơn giản như đan lờ bắt cá, dệt vải đến những nghi lễ tín ngưỡng truyền thống lạ mắt. Ảnh được ông phóng lớn khổ 20 x 30cm và xếp thành tập, nặng đến 10kg.

Chưa có cơ quan nào đứng ra thẩm định giá trị bộ sưu tập tư nhân của ông Toàn, chỉ biết rằng nó rất quí. Nghe nói, có người từ TPHCM lên tận nhà xem và ngỏ lời mua lại bộ sưu tập với giá ba trăm triệu nhưng ông không bán. Ông bộc bạch: “Từ trước đến giờ tôi không muốn bán nhưng mai mốt thì không còn đủ sức khuân ra, khuân vào. Tôi lại cần tiền để sửa chữa lại ngôi nhà đang xuống cấp, mua sắm cho vợ con nên biết đâu…”. Ông mong được Nhà nước cho thuê một mảnh đất thuận lợi gần khu trung tâm, rồi sẽ bán nhà, đất để đầu tư xây dựng một điểm trưng bày khang trang.

(SGGP)