Tại bãi biển thôn Phú I, gồm Vũng La, Vũng Me, Bãi Tràu (Sông Cầu-Phú Yên) có 233 hộ nuôi 1.500 lồng tôm hùm thịt (THT), anh Lê Văn Nông vui mừng: “Năm nay tôm hùm được mùa, được giá. Tôi bán 1 tạ lãi gần 20 triệu đồng, đặc biệt bà Nguyễn Thị Khế  ở thôn Dân Phước, thị trấn Sông Cầu nuôi hàng ngàn con tôm, thu lãi hơn 1 tỷ đồng. Nghề nuôi THT hiện đang pháp triển nhiều địa phương ở khu vực miền Trung, nhiều nhất ở xã Xuân Thịnh (Sông Cầu), vùng biển Xuân Tự, Vũng Kê, Vịnh Văn Phong (Vạn Ninh-Khánh Hòa). Nghề nuôi THT có lợi ích kinh tế rất cao, ít bị thua thiệt vì dịch bệnh nếu chọn ngay dòng nước biển luân chuyển, không ô nhiễm. Tuy nhiên, để có được những con HTH, ngư dân cũng khá vất vả từ con giống đến tìm địa điểm nuôi.

Tôm hùm giống nhân tạo: Muốn nuôi THT phải có nguồn tôm hùm giống (THG). Tuy nhiên, khi nghề phát triển điều quan trọng là lấy nguồn giống ở đâu cung cấp? Cho đến nay chưa cho sinh sản nhân tạo được tôm hùm như đã làm với tôm sú. Nhiều công trình nghiên cứu cho tôm hùm làm mẹ đẻ đã phải bỏ dở dang. Gần đây, Viện Hải Dương Học Nha Trang có sự góp phần của Trung tâm nghiên cứu Thủy sản III đã tìm ra phương pháp mới nuôi THG tại đầm Nha Phu (Khánh Hòa) cho thấy, sau khi trải qua 11 giai đoạn, ấu trùng chuyển sang giai đoạn 12, gọi là ấu trùng hình que Postlarvae, có tỷ lệ sống 2-5%, (ấu trùng hình que là giai đoạn biến thái cuối cùng của TH, dài từ  3-5cm, bằng cộng tăm lớn, màu trắng trong). Chính sự xuất hiện của ấu trùng hình que, đã tạo ra thêm nghề nuôi THG. Ngư dân thường vớt con ấu trùng này ở biển về nuôi để chúng biến hóa thành con THG. Ấu trùng hình que được nuôi trong lồng, vây bằng lưới mùng nhặt, đặt ngay khu vực biển cạn, có dòng nước chảy để tránh tình trạng ô nhiễm. Thời gian cuối cùng của quá trình lột xác  thành THG độ 12-15 ngày, không cần cho ăn. Khi THG hình thành thì ngư dân có thể cho tôm ăn bằng cá, tôm, ghẹ được xay nhuyễn. Thời gian nuôi từ 5-7 ngày là có thể đưa ra bán cho thương lái.

Tôm hùm giống thiên nhiên: Hiện nay nghề nuôi THT lấy nguồn giống chủ yếu từ thiên nhiên. Những con TH mẹ sống ở các ghềnh đá ven biển đã sinh sản những con THG mà ngư dân thường bắt gặp khi hành nghề vớt con ruốt. Lúc đầu người ta không quan tâm, nhưng sau đó biết là con THG thì phát sinh một nghề đánh bắt chúng. Một người thợ lặn kinh nghiệm, trang bị bình oxy, có mắt kính, ngâm mình trong nước, một ngày bắt được 4-5 con THG là khá lắm rồi. Giá thị trường THG lúc đầu chỉ 15.000-20.000đ/con, nay đã lên tới 100.000-120.000đ/con.

Thỉnh thoảng THG xuất hiện khá nhiều, ngư dân đánh bắt bằng lưới mùng nilông. Mùa vụ từ tháng 10 năm trước đến tháng 3 năm sau, khi có biển động. Vào khoảng tháng 9, tôm mẹ đẻ trứng ở ngoài khơi. Sau đó trứng tôm theo sóng nước dạt vào các bãi rạn, bãi đá, là nơi có sóng nhiều. Từ tháng 10 là tôm con bắt đầu nở. Đây là thời điểm săn THG. Tôm khi mới nở có màu đỏ, được 3 ngày tuổi thì chuyển sang màu trắng và đến khoảng 7-10 ngày tuổi thì chuyển sang màu đen. Thợ săn chỉ bắt THG từ 1 đến 7 ngày tuổi. Những loại tôm con trên 10 ngày tuổi thì sẽ ngược sóng ra lại ngoài khơi. Trước và sau tết dương lịch năm 2003, từ vùng biển Từ Nham (sông Cầu) đến vùng biển Đề Gi (Cát Khánh-Phù Cát-Bình Định), THG xuất hiện nhiều nhất từ trước đến nay. Trong những ngày giáp tết Quý Mùi, nhất là trong 2 ngày 28 và 29 tết,  ngư dân ở 2 xã đảo TP Quy Nhơn là Nhơn Hải và Nhơn Lý đã trúng đậm, do THG xuất hiện dày đặc ven biển. Theo ước tính, ngư dân ở Nhơn Hải thu về 10 tỷ đồng, Nhơn Lý khoảng 7 tỷ đồng. Khu vực bãi Xép, phía nam TP Quy Nhơn, 103/120 thuyền chuyên đánh bắt cá, nay chuyển sang đánh bắt THG. Hộ ông Võ Lội, chỉ trong 1 đêm đánh bắt được 200 con thu về 15 triệu đồng. Về phía cực bắc  của tỉnh Bình Định, ngư dân ở cửa biển Đề Gi cũng trúng đậm, thu về gần 1 tỷ đồng.

Anh Nguyễn Tấn Hưng, ngư  dân ở xã đảo Nhơn Hải cho biết: đánh bắt THG cần có một thuyền máy từ 20 CV trở lên, trang bị một bộ lưới mùng nilông, diện tích 30x45m, một máy phát điện 2,2kw, 30 ngọn đèn nêông treo chung quanh mạn thuyền, phí tổn độ 40 triệu đồng. Số  thuyền viên từ 3-4 người. Thuyền ra khơi từ 5 giờ chiều, cách bờ từ 0,5 đến 1 km. Việc đầu tiên đến ngư trường là bỏ lưới mùng sát đáy biển, sâu từ 110-15m. Thuyền đi vào vùng lưới, bật đèn sáng lên để dụ THG, sau đó thuyền lui ra đồng thời kéo lưới. Cũng có cách săn THG bằng bẫy tôm. Một mảnh lưới độ 20m2, có lỗ lưới nhỏ (1cm2) giăng xéo hình chữ V. Ở cuối gốc chữ V có một tấm lưới chừa 1 khoảng trống và may vào đó một đáy lưới. Dụng cụ này gọi là “đáy tôm”. Khi thủy triều xuống thì đáy mở, khi thủy triều lên thì đáy khép lại. Có phao để đáy nổi. Dưới đáy lưới có dây đeo.

Tại bến cầu Hàm Tử TP Quy Nhơn, tập trung kẻ mua người bán THG, thương lái từ các nơi khác tới mua, nhiều nhất từ Phú Yên, Khánh Hòa… Một số ngư dân ở Bình Định cũng mua để đưa vào nuôi tại xã Xuân Thịnh (Sông Cầu). Giá mua THG từ đầu vụ là 120.000 đ/con, nay nằm ở giá 70.000 đ/con.

Nuôi tôm hùm thịt: Trong khoảng 3 năm trở lại đây, nhờ THG xuất hiện nhiều ở Bình Định, nên ngư dân bắt đầu nuôi TH lồng. Lúc đầu chỉ có 10 hộ ở xã Nhơn Hải nuôi, hiệu quả kinh tế đem lại rất cao lãi khoảng 2-30 triệu đồng/vụ. Đến nay trên địa bàn TP. Quy Nhơn có khoảng 100 hộ nuôi, trung bình mỗi hộ nuôi 500 con, tập trung chủ yếu ở xã Nhơn Hải và phường Ghềnh Ráng. Tuy nhiên, các hộ nuôi tôm vẫn thích đưa vào Sông Cầu vì ở đây có nguồn nước sạch. Anh Võ Văn Hùng, quê ở Bình Định có 10 lồng nuôi ở xã Xuân Thịnh (Sông Cầu). Mỗi lồng diện tích 3 m2, bằng khung sắt, bao bọc 3 lớp lưới mùng nilông. Khắp bờ biển Xuân Thịnh có hàng ngàn lồng nuôi THG. Những lồng nuôi được cố định  ở đáy biển. Tôm càng lớn thì phải đưa lồng ra xa bờ. Thức ăn chủ yếu là cá, tôm, ghẹ tươi được băm nhỏ. Khi tôm lớn thì phải tăng diện tích của lồng nuôi. Thời gian nuôi từ 12-18 tháng. Đến thời kỳ thu hoạch mỗi con có trọng lượng từ 0,8-1 kg, giá bán từ 450.000-500.000 đ/kg. Các công ty xuất khẩu thủy sản ở TP.HCM và nhiều nơi khác có nhu cầu mua THG rất lớn. Thương lái cho tôm vào thùng giấy, phủ rong mơ rồi cho vào xe đông lạnh. Tôm có thể sống độ 20 giờ, đủ thời gian vận chuyển trước khi được chế biến và xuất khẩu. Theo anh Hùng, nuôi TH ít bị thua thiệt vì dịch bệnh, chắc chắn lãi khoảng 20%, sau khi trừ mọi chi phí.

Nuôi TH rõ ràng kinh tế nhất, lợi nhuận cao và chắc chắn. Điều quan trọng là nguồn THG nhân tạo đòi hỏi sự nghiên cứu và áp dụng những thành tựu khoa học mới nhất, đồng thời cần phải phát triển nguồn THG thiên nhiên. Hai nguồn giống náy sẽ bổ túc cho nhau. Các địa phương nuôi THG như Bình Định, Phú Yên, Khánh Hòa… mỗi năm cần hàng triệu con giống. Sự xuất hiện THG ở vùng biển thời gian vừa qua cho thấy vấn đề bảo vệ nguồn TH mẹ thiên nhiên là cấp thiết, ngư dân cần có ý thức nếu bắt được con TH mẹ này thì cần phải thả chúng về biển để duy trì sự sinh sản sau nàyª

Hoàng Anh