Từ bến Ðiện Bàn, du khách "thuỷ khôn bằng thuyền" vào một ngày đẹp trời, lần lượt băng qua những tên đất tên sông tên bến tên dòng; đến đoạn sông Câu Nhí, lại nhớ câu ca "Từ ngày Tây lại vũng Hàn Ðào sông Châu Nhí bòn vàng Bồng Miêu".

Ngược lên chút nữa, kia là đèo Phường Rạch, nằm trong địa phận xã Quế Trung (Quế Sơn). Rồi khe Rùa, chảy từ đèo Le-rạ Bắt đầu tư đây, du khách có thể mục kích màu xanh của dâu bắp hai bợ ở đất Quảng Nam dâu lên xanh dọc triền sông chỉ còn thấy nơi đây, Thu Bồn. Dâu còn xanh, nhưng bóng dáng cô thôn nữ hái dâu hát bên bờ sông trong đêm trăng thanh đã khuất tịch. Và giấc mộng trở thành cung phi mỹ nữ như chuyện Bà Chúa tầm tang Ðoàn quý phi thời chúa Nguyễn Phúc Lan cũng tan theo. Cô gái làng dâu lụa tơ tằm nổi tiếng Duy Trinh ấy, ngôi mộ nay vẫn còn (theo một nhà nghiên cứu có uy tín, đây là ngôi mộ cổ nhất kể từ Bắc đèo Hải Vân trở vô)

Qua Cổ Cò, dòng nước chảy làm một đường cong ngoạn mục. Xa xa về hướng Tây Nam - địa phận Ðại Lộc - có mỏm đá cắt hình bàn cờ;tương truyền là chốn bồng lai diệu thảo dành cho các vị tiên nhàn nhã chơi cờ. Gần đến Kẽm, nhô lên giữa dòng nước là hòn Mồ Côi. Nó có vẻ cô độc, nhất là vào mùa mưa lũ, khi nước ùa đến gặp đá chặn lại, rẽ ra, hòn Mồ Côi trong xa như một con tàu giữa biển.

Ngó lên hòn Kẽm Ðá Dừng
Thương cha nhớ mẹ quá chừng bậu ơi .

Không phải "ngó lên hòn kẽm Ðá Dừng" nữa, mà chúng ta sẽ có một đêm neo thuyền giữa lòng Kẽm.
Thời khắc hoàn hôn mới hiểu chốn mây núi này vì sao được gọi tên là hòn Kẽm Ðá Dừng. Ấy bởi cái vách núi chẻ ra kia sậm một màu của Kẽm.

Cũng từ thế núi chẻ ra kia, dòng nước không vì thế mở thoáng mà trông như bị khép lại. Như một vách dựng của đá. Bên trong vách Kẽm trông lên trời xanh, cảm giác như đang chơi vơi giữa lòng chảo.
Thú vị hơn, khi biết được rằng ở giữa "lòng chảo" này, có một vị trí mà quả bòng được thả vào đấy sẽ nổi lên. Sông Vu Giạ Kẽm như nằm vào ranh giới hai huyện Quế Sơn và Hịêp Ðức. Bên này là Quế Tân (Quế Sơn), bên kia đã là thôn Trà Linh (Hiệp Hoà, Hiệp Ðức). Những ký tự Chăm ghi trên vách núi, ban ngày chúng tôi để mắt kiếm tìm vẫn không có duyên được thấy, giữa đêm trăng sắp viên mãn nơi thượng tuần như sống dậy, thăng hoa.

Ngày chưa đến hòn Kẽm Ðá Dừng, chúng tôi luôn bị quyến rũ bởi nét hoành tráng của nó trong lời người kể lại. Nằm hết một đêm nơi đây, mới hay hòn núi từ xưa luôn day dứt lòng người con gái theo chồng xa nhớ cha nhớ mẹ này cũng cô đơn không kém, lẻ loi không kém.

(Sưu tầm)