Chị Dung cầm đèn mua nón.

2 giờ sáng, chúng tôi có mặt ở chợ nón Gò Găng. Chợ đông trên một con hẻm nhỏ, rẽ vào từ Quốc lộ 1A, không một bóng điện, không sạp kê hàng. Màn đêm đặc quánh. Ở gần cuối hẻm, một người phụ nữ lạch cạch trên chiếc xe đạp có gắn cây đèn dầu le lói, vừa đi vừa hát thầm thì: "Ai về Đập Đá quê cha/ Gò Găng quê mẹ, Phú Gia quê chồng...". Tiến lại gần, tôi hỏi: Chị đi bán nón? Người phụ nữ ngừng hát: Ừ. Sao chị lại đến sớm ? - Thức dậy lúc nào là mang nón ra chợ lúc ấy à, nhà có đồng hồ nhưng chẳng khi nào hẹn giờ. Quen rồi! - Câu chị hát nghe lạ? - Ở Gò Găng này, ai mà không "nằm lòng" câu ấy. Xưa nay vùng này chuyên làm nghề chằm nón, nổi tiếng nhất là nón Gò Găng, Đập Đá, Phú Gia. Bà con hát vậy là để nhớ về xứ sở. Trời chập choạng tối, se lạnh. Chị kể, chợ nón này có từ lâu lắm rồi, chẳng ai còn nhớ và cũng ít người còn sống biết chính xác phiên chợ đầu tiên. Như một phong tục, chợ duy trì từ thế hệ này đến thế hệ khác...

3 giờ sáng, phiên chợ bắt đầu sầm uất. Hàng trăm người từ các vùng lân cận tất bật tụ về. Người bán, người mua gọi nhau rôm rả. Mọi người nhận ra nhau nhờ những ngọn đèn dầu leo lét, những ngọn nến lay lắt trong tiếng gió. Tôi đứng gần chị Dung, một lái buôn có thâm niên hơn 10 năm thu mua nón từ phiên chợ này. Bên chồng nón cao, chị Dung bổ bả: "Phiên chợ đã thành lệ, chẳng ai còn ngại cảnh tối tăm. Chợ toàn là những nữ nông dân nghèo khó trong vùng. Nón đem ra chợ bán được họ làm trong những lúc nông nhàn. Cũng chẳng có nhiều tiền để câu điện chiếu sáng, dù đường dây đã ở trên đầu. Mà có điện chiếu sáng thì còn gì là chợ nón Gò Găng!". Một phụ nữ tuổi tầm 40 đội chồng nón đến. Câu chuyện của tôi gián đoạn. Cảnh mua bán tiếp diễn. Bao nhiêu vành (nón)?, chị Dung lên tiếng. 25 vành, người phụ nữ ấy đáp lại. Cầm đèn trên tay, chị Dung lật chớp nhoáng chồng nón trước mặt: 27 tiền? - Không. 30 tiền đi. - Nay rớt giá rồi. - Thế à. 28 dứt dạc! (khẳng định dứt khoát - PV). Ngồi xuống bên một cây đèn dầu, chị Dung rút ra 70.000 đồng. Lúc này tôi mới hiểu sự tình. Nón ở phiên chợ này giá rất bình dân, mỗi cái chỉ 2.800 đồng, cao lắm cũng chỉ dao động từ 3.000 - 3.500 đồng. Thu mua của bà con thế này, rồi chuyển đi các tỉnh lân cận, có lúc vào tới miền Tây. Mỗi phiên chợ, số nón thu mua được có khi lên tới năm sáu ngàn (cái), chị Dung nói.

Bà Liên mua vật liệu làm nón.

4 giờ sáng, cảnh bán mua dần thưa thớt. Những lái buôn xếp nón đưa vào những cái bọc dài. Người bán nón thì "xê dịch" đến khoảng giữa con hẻm - nơi bán vật liệu làm nón gồm lá nón và những bó giang rừng được lấy từ vùng núi An Khê (Gia Lai). Cảnh "trăm người bán, vạn người mua" lại rôm rả. Những người vừa mới bán nón xong, nhanh chóng trở thành người mua. Có lẽ vì giá nón quá thấp nên vật liệu làm nón cũng thấp theo. Và số tiền bán nón không nhiều nên những người mua vật liệu cũng ít. Gặp lại người phụ nữ hồi nãy bán nón cho chị Dung đang cầm bó giang và nắm lá nón, tôi hỏi: "Sao không mua nhiều cho khỏe...?". Chị nhoẻn miệng cười: "Sáng nào cũng đi cả mà. Làm hết số này, bán kiếm tiền rồi mua tiếp".

5 giờ sáng, phiên chợ vãn. Bà Liên, ở làng Phú Gia, năm nay tuổi đã ngoài thất thập, ngồi nghỉ bên vệ đường. Lại hỏi chuyện phiên chợ nón, bà trầm trồ, từ thuở tóc còn xanh đến giờ tóc đã bạc, bà không còn nhớ đã đi phiên chợ ấy bao nhiều lần. Ngày nắng cũng như ngày mưa, cùng với những người trong làng, bà vẫn đội nón ra chợ bán. Thời đất nước trong cảnh chiến tranh loạn lạc, mỗi khi chợ đông, nghe tiếng bom đạn, bà con không ai bảo nhau, vội vã tắt hết đèn tìm chỗ trú ẩn. Tiếng bom đạn lắng xuống, chợ lại đông đúc như thường... Mà cháu đã nghe chuyện nón Ngựa Phú Gia chưa? Không đợi tôi trả lời, bà kể: "Cư dân ở Phú Gia luôn tự hào về sản phẩm nón Ngựa "đặc sản" của mình (ngày xưa chỉ có tầng lớp quan lại đi ngựa sử dụng, nên gọi là nón Ngựa), nổi tiếng xưa nay mà không nơi nào làm được. Những năm 60 (thế kỷ 20), giặc Mỹ khi càn quét đến Phú Gia, thấy cả làng làm nón Ngựa, như lần đầu tiên "tiếp cận một truyền thống văn hóa mới", thay vì bắn, phá, đốt bọn chúng lại bắt toàn bộ những người biết làm nón ra đình làng biểu diễn từng công đoạn để xem và... học cách làm ! Nhưng bọn chúng chẳng học được tí tẹo bí quyết nào. Bà con trong lúc "biểu diễn" đã sử dụng những thao tác khó, làm chúng bó tay. Rồi có thằng Mỹ xì xồ một câu gì đó. Sau này mới hiểu nó khen người Việt Nam quá tài...".

Mặt trời ló rạng. Hẻm nhỏ lại yên ắng. Những người đi mua, bán nón mắt đỏ hoe vì thức đêm tất bật về nhà. Bóng dáng họ khuất dần trên những ngã rẽ đường làng...
(Theo Thanh Niên)