- Trước một đối tượng khảo cổ, các nhà khoa học phải giải đáp nhiều câu hỏi: nó là cái gì, xuất xứ từ đâu, được dùng để làm gì, ra đời cách đây bao nhiêu năm… Để xác định tuổi cổ vật, các nhà khảo cổ cần có sự hỗ trợ của các nhà vật lý, hóa học, sinh học… Phương pháp quen thuộc để xác định tuổi cổ vật là C-14, tức phương pháp đồng vị phóng xạ.
Thời gian gần đây, ở Việt Nam bắt đầu nghiên cứu xác định tuổi gốm bằng phương pháp nhiệt huỳnh quang. Có thể tóm tắt phương pháp này như sau: Một số vật liệu khi được nung nóng lên có thể phát ra ánh sáng; sự phát sáng này liên quan đến quá trình tích lũy năng lượng trước đó do phóng xạ có bên trong vật liệu. Vật liệu tồn tại càng lâu thì lượng ánh sáng phát ra càng lớn. Đối với đất sét nung, đồ gốm, có một thời điểm đặc biệt để đánh dấu là lúc đưa vào lò nung, thường nhiệt độ từ 400 - 600 độ C. Khi đó toàn bộ năng lượng tích lũy được giải phóng, người ta gọi đây là thời điểm đồng hồ thời gian được xóa về zero. Bắt đầu từ thời điểm này, trong vật nung tích lũy một năng lượng do phóng xạ. Phương pháp nhiệt huỳnh quang sẽ dùng nhiệt để giải phóng năng lượng này dưới dạng quang học; đo được năng lượng này, sẽ suy ra được thời gian tồn tại của nó kể từ khi nung.
- Thưa ông, đối với nhiều công trình cổ, thời điểm nung gạch diễn ra trước khi xây dựng. Mà phương pháp nhiệt huỳnh quang chỉ xác định được tuổi gạch?
- Thường khoảng thời gian từ khi nung gạch đến khi xây dựng không nhiều lắm. Cũng cần lưu ý, phương pháp tính tuổi nhiệt huỳnh quang có sai số khoảng 5-7%.
- Ông có thể so sánh hai phương pháp nhiệt huỳnh quang và C-14?
- Phương pháp C-14 đã đem lại nhiều thành công, tạo ra một cuộc cách mạng trong khảo cổ, thay cho phương pháp tính tuổi “theo độ sâu khai quật”, nhưng công nghệ phức tạp và chi phí khá cao. Phương pháp này có giới hạn trong khoảng 5-6 chục ngàn năm trở lại, thường áp dụng cho mẫu có nguồn gốc hữu cơ. Phương pháp nhiệt huỳnh quang cho phép tính tuổi tuyệt đối của mẫu. Về nguyên tắc, phương pháp nhiệt huỳnh quang không bị giới hạn bởi tuổi của vật nung, đặc biệt thích hợp cho mẫu đất nung, gốm sành. Chi phí xác định tuổi gốm bằng phương pháp này khá rẻ, có thể chấp nhận được. Xác định vật thật hay giả có chi phí thấp hơn xác định tuổi chính xác của vật.
- Xác định tuổi gốm bằng phương pháp nhiệt huỳnh quang phải lấy mẫu. Việc lấy mẫu có ảnh hưởng đến giá trị cổ vật?
- Khi lấy mẫu, người ta chỉ khoan một lỗ nhỏ ở những vị trí không làm ảnh hưởng đến giá trị cổ vật, khối lượng mẫu không đáng kể.
- Phương pháp nhiệt huỳnh quang đã được áp dụng ở nước ta ra sao, thưa ông?
- Phương pháp nhiệt huỳnh quang đã được áp dụng ở các nước từ nhiều năm nay, còn ở Việt Nam thì mới bắt đầu. Trong khuôn khổ hợp tác giữa hai chính phủ Việt Nam và Italia về khoa học và công nghệ trong lĩnh vực văn hóa, Giáo sư M. Martini, lãnh đạo một phòng thí nghiệm có tên tuổi ở thành phố Milan cùng Giáo sư Vũ Xuân Quang (Viện Khoa học Vật liệu) đã giúp đỡ chúng tôi nghiên cứu, xúc tiến xây dựng phòng thí nghiệm tính tuổi nhiệt huỳnh quang. Chúng tôi đã dùng phương pháp này xác định tuổi của các tháp Chăm Pô Klongirai (Ninh Thuận), quần thể tháp Pô Inưnơgar (Nha Trang) và cho kết quả phù hợp với tài liệu lịch sử. Trong những cái đích mà chúng tôi nhắm tới có các tháp ở miền Trung, Thánh địa Mỹ sơn, đồ gốm vừa được khai quật ở khu vực hoàng thành Thăng Long xưa… Chúng tôi cũng sẵn sàng hợp tác với các bảo tàng, giúp đỡ những nhà sưu tập cổ vật gốm…
- Xin cảm ơn ông!
Xuân Hòa
(Báo Thanh Niên thực hiện)
