Tây Nguyên với tài nguyên thiên nhiên và con người hiện có đã hội đủ điều kiện để thành lập một bảo tàng thiên nhiên theo đúng nghĩa của nó. Đến giữa tháng 8 này, dự án Bảo tàng thiên nhiên Tây Nguyên đã cơ bản hoàn thành và đang được trình cơ quan có thẩm quyền phê duyệt.

Dựa trên những cơ sở đã có
Theo Phân viện Sinh học Đà Lạt: Qua khảo sát thực tế, các nhà khoa học cho rằng trong những tỉnh ở phía nam dãy Trường Sơn thì Lâm Đồng là nơi có đủ các điều kiện để thành lập bảo tàng thiên nhiên (BTTN) Tây Nguyên nằm trong hệ thống BTTN Việt Nam. Bởi thế, trong gần 2 năm qua, thực hiện chỉ đạo của Thủ tướng Chính phủ, cùng với việc khởi động dự án BTTN có trung tâm tại Hà Nội, các cơ quan chức năng cũng đã tiến hành quy hoạch tổng thể hệ thống BTTN Việt Nam, trong đó có BTTN khu vực Tây Nguyên. Và, Lâm Đồng là địa phương nằm trong "tầm ngắm" của quy hoạch này.
Năm tỉnh Tây Nguyên (Kon Tum, Gia Lai, Đắc Lắc, Đắc Nông và Lâm Đồng) có tổng diện tích tự nhiên là 55.270km2 với dân số khoảng 4 triệu người. Hệ động thực vật ở đây cũng rất phong phú: Về động vật có 102 loài thú, 375 loài chim, 94 loài bò sát...; trong đó có 31 loài quý hiếm, 5 trong 10 loài thú đặc hữu của Đông Dương - phong phú nhất VN. Về thực vật, Tây Nguyên hiện có 3.043 loài thực vật bậc cao, trong đó có nhiều loài đặc hữu như thông hai lá dẹt, thông 5 lá, thông nước, thông đỏ, thông tre, hoàng đàn... Tuy có nguồn tài nguyên thiên nhiên rất phong phú nhưng Tây Nguyên đang đối mặt với nạn phá rừng (trung bình mỗi năm có 200.000 ha bị xóa sổ) nên khả năng tuyệt chủng đối với một số loài động thực vật, đặc biệt là các loài quý hiếm, là nguy cơ hiện hữu. Bởi vậy, việc hình thành một BTTN TN tương xứng với tầm vóc đặc trưng về thiên nhiên và con người Tây Nguyên là hết sức cần thiết trong giai đoạn hiện nay.

Ngay từ đầu những năm 90, Phân viện Sinh học Đà Lạt (thuộc Viện Sinh học nhiệt đới - Trung tâm Khoa học tự nhiên và công nghệ quốc gia) đã thiết lập Bảo tàng động vật Tây Nguyên (như một phòng của Trung tâm) với mục đích sưu tầm và lưu trữ mẫu vật của các loài động vật phục vụ cho công tác nghiên cứu khoa học. Đến nay, Bảo tàng động vật Tây Nguyên đã cơ bản định hình với 2 khu vực rộng 870m2 nằm ngay trong khu nhà của Trung tâm (có tổng diện tích 4.700m2), gồm khu lưu trữ mẫu vật và khu trưng bày. Ơ hai khu này hiện có khoảng 1.000 mẫu vật của 68 loài thú, 100 loài chim, 13 loài bò sát và 38 họ côn trùng; trong đó có nhiều loài quý hiếm được ghi trong sách đỏ, nhiều loài thú lần đầu tiên được tìm thấy ở Lâm Đồng (22 loài) và Tây Nguyên (5 loài). Cùng với các mẫu vật được lưu trữ và trưng bày, Phân viện Sinh học Đà Lạt trong vài năm gần đây cũng đã xây dựng cho mình một "bảo tàng sống" với trên 60 con thú thuộc 12 loài được nuôi dưỡng ngay trong khuôn viên của Phân viện.

Bên cạnh việc "chăm sóc" các loài thú, từ nhiều năm qua, Phân viện Sinh học Đà Lạt còn đặc biệt quan tâm đến công tác sưu tầm, lưu giữ, lai tạo... các loài thực vật, đặc biệt là các loài quý hiếm, các loài có giá trị kinh tế cao. Đáng kể là trong vài năm gần đây, các nhà khoa học ở đây đã tạo dựng được một vườn cây lá kim đặc hữu của Tây Nguyên và Lâm Đồng ngay trong khuôn viên của Phân viện với 167 cây các loại của 15 loài, trong đó có nhiều cây quý hiếm như thông đỏ, thông hai lá dẹt, thông đuôi gà, pơmu... Cùng đó, một bộ sưu tập hoa lan thuộc tập đoàn lan Orchidaceae của Lâm Đồng và Tây Nguyên vô cùng phong phú cũng đã được xây dựng trên diện tích vườn 650m2 với hơn 1.000 cá thể của 243 loài; trong đó có một số loài cực quý như thanh lan (một trong số ít loài lan đẹp nhất thế giới), tuyết ngọc, mạc lan, giả hạc, vân hài, kim hài, hài đỏ... Chưa hết, tại đây hiện còn đang có bộ tiêu bản giống nấm Đà Lạt lớn nhất vùng với trên 150 mẫu các loại.

Và một bảo tàng thiên nhiên đúng nghĩa
Thật ra, vấn đề xây dựng BTTN ở Việt Nam đã được đề cập đến từ khá lâu. Ngay từ tháng 8.1999, tại công văn số 807/CP-KG, Thủ tướng Chính phủ đã giao cho Trung tâm Khoa học tự nhiên và Công nghệ quốc gia chủ trì xây dựng dự án BTTN Việt Nam có trung tâm đặt tại Hà Nội và các "vệ tinh" có tầm cỡ khu vực nằm ở một số tỉnh thành khác trong cả nước, trong đó có Lâm Đồng. Dự kiến, BTTN trung tâm Hà Nội được xây dựng trên diện tích 6,7 ha tại phường Xuân La, quận Tây Hồ, Hà Nội; tổng vốn thuộc ngân sách nhà nước và vốn huy động gần 260 tỷ đồng (giai đoạn đến năm 2006). BTTN Tây Nguyên gồm 4 bảo tàng "con" là: BT động vật (được mở rộng lên 900m2 với trên 2.000 mẫu vật và 150 đầu thú hoang dã), BT thực vật (có diện tích 300m2), BT địa chất và BT dân tộc. BTTN Tây Nguyên còn là điểm du lịch sinh thái trong tương lai khi khu trưng bày ngoài trời được xây dựng cùng với những tiểu công viên, vườn hoa, cây cảnh...

Tại Lâm Đồng, theo kế hoạch, việc xây dựng BTTN Tây Nguyên sẽ dựa trên cơ sở đã có là Bảo tàng động vật Tây Nguyên của Phân viện Sinh học Đà Lạt. Như vậy, với những gì như trên đã phân tích, việc xây dựng một BTTN có tầm cỡ khu vực Tây Nguyên sẽ có những thuận lợi nhất định so với các điểm khác trong cả hệ thống "vệ tinh" của BTTN Việt Nam. Bên cạnh đó, không chỉ có Lâm Đồng mà 4 tỉnh còn lại trong khu vực là Đắc Nông, Đắc Lắc, Gia Lai và Kom Tum cũng là một "kho" hiện vật rất có giá trị về nhiều mặt của thiên nhiên và con người đặc trưng cho cả một vùng đất. Trong hiện tại, với những gì hiện có tại Bảo tàng động vật Tây Nguyên của Phân viện Sinh học Đà Lạt tuy khá phong phú nhưng quả thật là chưa tương xứng với tiềm năng cần được khai thác để xây dựng một BTTN đúng nghĩa là một bảo tàng có đầy đủ các đặc trưng của thiên nhiên và con người Tây Nguyên. Trong đó, đặc biệt là mảng địa chất và xã hội - nhân văn - con người Tây Nguyên hầu như hoàn toàn vắng bóng trong "gia tài" của Phân viện Sinh học Đà Lạt được nhìn dưới góc độ bảo tàng.
Những điểm yếu về địa chất, xã hội - nhân văn - con người và cả về thực vật (dưới góc độ trưng bày bảo tàng) nói trên tuy đang tồn tại nhưng không thực sự khó khăn trong việc bổ khuyết khi chính thức bắt tay vào việc xây dựng BTTN Tây Nguyên tại Đà Lạt. Đây không phải là nhận định chủ quan của các nhà khoa học bởi như trên đã phân tích: Tây Nguyên với tài nguyên thiên nhiên và con người hiện có hội đủ những điều kiện cần thiết để hình thành một BTTN đúng nghĩa nằm trong hệ thống BTTN Việt Nam.

(Baolaodong)