Hồ "bán nguỵêt" thành Hoàng Đế được phát lộ

Duy nhất có một cuộc khởi nghĩa đã đi đến thắng lợi , thống nhất đất nước. Đó là cuộc khởi nghĩa Tây Son. Nhằm sưu tầm tài liệu góp phần làm cơ sở cho việc phục hồi, trùng tu, tôn tạo thành Hoàng Đế - Kinh Đô của Hoàng Đế Nguyễn Nhạc, lãnh tụ phong trào Tây Sơn. Vừa qua, Viện khảo cổ học Việt Nam phối hợp với Bảo tàng Tổng hợp Bình Định khai quật khảo cổ thành Hoàng Đế. Sau 20 ngày khai quật với diện tích 200 m2 đã phát lộ một số công trình kiến trúc bị chôn vùi hai thế kỷ.

Thành Hoàng Đế tọa lạc trên một vùng gò đồi thuộc huyện An Nhơn, tỉnh Bình Định với cấu trúc 3 lớp. Thành hình chữ nhật, chu vi 7.400m, thành nội chu vi 1.600m, Tử cấm thành chu vi 600m. Đây là tòa thành giữ vai trò quan trọng trong cuộc khởi nghĩa Tây Sơn, nơi đóng đại bản doanh làm bàn đạp từ đây đánh Nam dẹp Bắc. Đây cũng chính là Kinh Đô của chính quyền Trung ương Hoàng đế Nguyễn Nhạc. Năm 1776, Nguyễn Nhạc cho xây dựng lại tòa thành cổ  này, đến năm 1802 tòa thành mất, vai trò lịch sử thì nơi đây đã có bề dày 25 năm giữ vai trò trọng yếu, trong đó có 16 năm là Kinh Đô của Vương triều Trung ương Hoàng đế Nguyễn Nhạc (1778-1793).

Thành Hoàng Đế vốn trước đây là Kinh đô của Vương quốc Chămpa (Thế kỷ XII - XV) và có nhiều tên gọi khác nhau: Phật Thệ, Chà Bàn, Đồ Bàn... Đến thế kỷ thứ XV (1472) khi vùng đất này sát nhập vào đạo thừa tuyên Quảng Nam thì vai trò của tòa thành dần quên lãng. Theo Đồ Bàn thành ký của Nguyễn Văn Hiển "...Đồ Bàn có từ lâu đời, khắc phục tự nhà Trần, bị phá vỡ tự đời nhà Lê. Khôi phục được từ nhà Tây Sơn, sau dần dần phế bỏ mà nay nền cũ vẫn còn... niên hiệu Cảnh Hưng năm thứ 37 nhà Tây Sơn Nguyễn Nhạc. Năm thứ 4, bèn nhân nơi đó mà đóng đô... chính giữa dựng điện Bát Giáp, phía sau là điện Chánh Tẩm, hai bên dựng hai nhà thờ, bên tả thờ tổ tiên ông Nhạc, bên hữu thờ tổ tiên bà Nhạc, trước có lầu cung Quyền Bổng, hai dãy có hành lang là nơi làm việc, trước cửa cung có mở cửa Tam Quan... Bên trong thành thì có nghê đá, voi đá...". Năm 1799, nhà Nguyễn đánh chiếm thành Hoàng Đế, đổi tên là thành Bình Định để chưởng hậu quân Võ Tánh và Lễ Bộ Thượng Thư Ngô Tùng Châu trấn thủ. Năm 1800, nghĩa quân Tây Sơn vây thành, năm 1801 Võ Tánh và Ngô Tùng Châu tự vẫn. Năm 1802, quân Tây Sơn bỏ thành ra Bắc. Khi Gia Long lên ngôi, nơi đây trở thành dinh Bình Định rồi trấn Bình Định. Năm 1813, nhà Nguyễn dỡ bỏ, triệt hạ các cung điện củ, lấy vật liệu xây dựng thành mới mang tên thành Bình Định tại thị trấn Bình Định ngày nay. Khu vực lầu Bát giác được xây dựng miếu Song Trung. Từ ấy thành Hoàng đế chỉ còn trơ một dãy gò đá, gạch ngổn ngang và lầu Bát giác thờ Võ Tánh, Ngô Tùng Châu.

Sau khi nghiên cứu và khảo sát thực địa, các nhà khảo cổ học đã chọn mở hai hố khai quật trong khu vực Tử Cấm Thành. Hố thứ nhất 180 m2, cách lầu Bát giác 6m về phía Tây. Nơi đây đây đã phát hiện một hồ hình vành trăng khuyết dài 18m, rộng 6m, sâu 1m6 được xây cất kiên cố bằng đá ong, vôi và một ít gạch trên mặt hồ. Đáy hồ lát bằng gạch chàm và miệng hồ trét bằng đất sét, tường hồ dày 1m, một số đá và san hô được xây gắn vào tường. Hồ bị lấp cách mặt đất 20cm - 60cm, trên mặt bờ hồ phía vành trăng khuyết có hai hàng đá ong xây chạy song song nhau. Hố thứ hai diện tích 20m2, được mở ở gốc Tây Bắc Tử Cấm Thành, phát hiện một đoạn móng nền gạch chàm tận dụng và đá ong xây giật cấp cao 60cm, rộng 50cm. Bên cạnh số lượng lớn thạch anh, san hô, đá hoa cương, đá ốp lát non nước, tại hố khai quật còn tìm thấy những hiện vật bằng kim loại như đạn sung thần công, chỉa hai, mũi lao, dao... Vật liệu kiến trúc như: Gạch chàm, gạch Việt nhiều loại, nhiều cỡ, gạch trang trí, ngói âm dương, đầu ngói ống trang trí hoa sen chữ thọ... Ngoài ra còn có một số loại hình khác như tiền xu, âu, bình, hũ, chén, tô, đĩa... bằng sứ, sành gốm của Việt Nam, Trung Quốc và Champa. Xương gốm vật liệu kiến trúc rất đa dạng: Màu đỏ, xám đen, ghi xám, trắng đục, gạch "socola". Đáng chú ý là những viên gạch bọc lớp men xanh lục và loại gạch lát nền khổ 35cm vuông trở lên bằng cao lanh...

Theo Tiến sĩ Lê Đình Phụng, cán bộ Viện khảo cổ khoa học phụ trách khai quật cho biết: Hồ Bán Nguyện là công trình kiến trúc "Hồ Non Bộ" của Kinh đô Hoàng Đế Nguyễn Nhạc, hai hàng đá ong xây trên mặt hồ là kiến trúc của Nhà Nguyễn sau này. Đoạn móng nền tìm thấy ở hố khai quật số 2 là nơi đền thờ tổ tiên của Nguyễn Nhạc.

Lâu nay, chúng ta chỉ hình dung một Kinh đô Hoàng đế của Nguyễn Nhạc qua khảo tả của tác giả Đồ Bàn Thành Ký của Nguyễn Văn Hiển, bởi vì tất cả những kiến trúc của Tây Sơn đều bị triệt hạ và chôn vùi. Do vậy việc hiểu biết thành Hoàng Đế còn rất hạn chế, chỉ có lòng đất còn giữ nhiều điều bí ẩn, với thành Hoàng Đế, khai quật 200m2 là chưa đủ và hiện vật thu được chưa nhiều. Thế nhưng kết quả khai quật đã cho chúng ta một cách nhìn mới mẻ về kiến trúc và một số mặt khác của triều Tây Sơn.

Hy vọng trong một tương lai không xa, khảo cổ học sẽ dựng lại mặt bằng kinh thành của một Vương triều có công lớn với dân tộc: Thống nhất đất nước sau hơn 2 thế kỷ chia cắt.

(Theo Lao Động)