Thời cơm áo khó

Chuyện ăn bữa lỡ cũng sinh ra từ lao động nông nghiệp. Người ta đổ sức trên ruộng đồng, quá chiều nửa bữa cần bồi bổ thêm năng lượng, một bát cơm nguội với nhúm muối mè hay vài khúc cá kho bới theo trong cà-mèn cũng có thể gọi là bữa lỡ truyền thống của nhà nông xưa. Có nhà, cơm nguội thừa sau mỗi bữa ăn được phơi trên chái tranh, đem đóng gói, cất giữ, lường tháng mưa bão, thất bát thì lại lấy "lương khô" ra, rang với đường ăn qua bữa. Từ đó, thành thói quen, những ngày mưa dầm, tôi lại nhớ tiếng cơm khô nổ tanh tách trên chảo bếp, nhớ những hạt cơm giòn thơm ngọt đượm vị đường. Vừa nằm đọc sách vừa vốc từng nắm cho vào miệng nhai rổn rảng trong chái bếp xa xưa…

Thời cơm áo khó, mỗi hột gạo, mỗi hột cơm nguội mang hình một giọt mồ hôi. Trong tâm thức, người Việt quê vốn tin vào nhân quả. Nếu sống trong thừa mứa, không biết quý hạt gạo mình làm ra, ắt có ngày phải sa cơ không có hột cơm nguội mà ăn. Thế nên, một trăm bà mẹ quê thì đến chín mươi chín bà biết "chế biến tiếp" những món ngon từ cơm nguội. Cơm nguội được giữ qua đêm, sáng ra cho vào chảo mỡ hành, đảo kỹ, mùi hành cháy no mỡ, mùi ớt bột hăng cay và từng hạt cơm… Còn nhớ, mỗi buổi sớm, mẹ tôi thường dậy chiên cơm, cái mùi cơm chiên thơm ngọn khói bếp sớm.

Có đứng chen với những đứa trẻ xếp hàng đợi mẹ chia lớp cháy cơm chiên bám trên thành nồi mới thấy cơm chiên cũng đã mang theo một hương vị tuổi thơ đơn sơ. Mới thấy quý hột cơm nguội qua sáng tạo ẩm thực bình dân mang lại ấn tượng thế nào. Thế mới biết vì sao người ta tự ví mình là cơm nguội để… ru con và giữ chồng!

Cơm nguội lên đời

Cơm hến- món đặc sản Huế mang trong mình tính cách bình dân vùng sông Hương núi Ngự. Tôi hình dung ra những người phụ nữ Huế thâm trầm vừa niệm hai câu ca "thiếp là cơm nguội…", vừa xát vỏ hến, vừa xắt ớt làm bữa cơm… bỏ bùa chồng. Rau thơm, bắp chuối được thái mỏng như không mỏng thêm được nữa, ớt cay xé lưỡi như không thể cay hơn được nữa, da heo rán phồng như không thể phồng hơn được nữa, hến còn tươi lấy từ cồn bãi sông Hương ăn no phù sa và lớn lên trong nhịp Nam ai Nam bình cũng mang lấy cái vị sâu lắng lạ. Rồi thì "dụng ý" chính ở đây. Ăn cơm nguội mà tứa mồ hôi nóng thì đàn ông Huế có ngọt miệng đến đâu cũng phải… tá hoả, xuýt xoa khen ngon!

Mãi sau này, đôi khi bạn gái mời đi ăn cơm hến, ở những quán Huế bình dân trên đất Sài Gòn, tôi còn giật mình. Dù rằng, người mời ăn cũng chẳng có dụng ý gì sâu xa cả đâu. Chỉ tại thằng tôi mang trong mình nhiều "tà ý" nên mới hay nghĩ ngợi vẩn vơ…

Ngày hôm nay, những bà vợ biết chiên cho chồng những tô cơm chiên nhiều gia vị và đầy đủ chất hơn. Nhưng hình như  đàn ông hôm nay lại không có sức khoẻ như xưa. Có lẽ vì cái sự ít vận động đã đành. Còn là vì cái món cơm nguội ngày nay cũng trót mang vào nhiều cái "chấp" của người đời, nên có biến thành cơm chiên, cơm hến thì cũng dư mỡ, dư đạm, thậm chí, dư mặn, dư … ớt. Vậy là phản ứng ngược. Thời đủ đầy, thế nên đàn ông - lũ u mê chúng tôi lại hay… quên cơm nguội là thế.

Nói cho cùng, trong thời khốn khó, có những thứ của ăn ngặt nghèo hoà với cái tình "bát cơm xẻ nửa chăn sui đắp cùng" mà nên đậm đà. Lâu ngày, nó là lời ăn tiếng nói, là thơ ca và tự tồn tại trong không gian văn hoá của con người. Dù hôm nay được biến tấu nên hàng trăm thứ đặc sản: cơm chiên gà, cơm chiên Dương Châu… và đi vào menu của nhiều nhà hàng sang trọng, nhưng dám chắc rằng, cơm nguội- dư âm thời khốn khó ấy- đã và vẫn còn sức sống, buộc chặt tình nghĩa bao người, bao thế hệ dân Việt lấy vạch bùn đất làm xuất phát điểm…

Tôi vốn tin những người mẹ trẻ hôm nay vẫn đưa nôi ru con bằng câu ca ví mình với… cơm nguội "chàng ơi phụ thiếp làm chi…". Dù rằng, "khi đói lòng", có khi đàn ông nay không cần lục nồi mà phải tập thói quen và phản xạ mở… tủ lạnh! Ở trong đó, biết đâu có tô cơm nguội cổ tích!

(SGTT)