Hải yến, đặc sản được trân trọng nhất trong thực đơn của lớp người sống ở cung đình, nơi lầu son gác tía giàu có phương Đông.

Yến, hải yến, yến sào... Tuy tên gọi khác nhau nhưng đều nói về cái tổ làm bằng nước bọt của loài chim yến, thân hình nhỏ bé, màu lông xám, đuôi cánh màu đen, (còn có tên Huyền điểu). Tuy không đẹp như chim én ở đất liền nhưng loài chim có đôi cánh dài này thường chọn vách đá cheo leo, hang hốc ở hải đảo làm tổ trú ngụ. Tài nổi bậc của yến là khả năng bay cao, bay xa, bay nhanh hàng nửa ngày trời trên biển cả mênh mônh, không cần ăn nghỉ; nên người đời còn gọi nó là "Du ba điểu" (chim bay trên sóng).

Sự quí hiếm của hải yến trước hết là do địa bàn sản sinh chỉ có ở Đông Nam á. ở Việt Nam thì có từ Quảng Bình vào Qu¶ng Nam Đà Nẵng, Quảng Ngãi, Bình Định, Khánh Hòa... tới Hà Tiên. Ngay tại các địa phương đó, yến chỉ làm tổ một số nơi trên đảo trong một mùa nhất định.

Tại QNĐN yến có ở Cù Lao Chàm cách thị xã Hội An chừng 10km. Việc khai thác, chế biến thành món ăn rất cầu kỳ. Sau tiết đông tàn, xuân tới, yến tụ về các vách đá cao dựng đứng khô ráo làm tổ. Phải mất vài tháng tổ mới bằng nữa quả trứng gà nhưng chim chưa đẻ trứng. Để khai thác những tổ yến đó người ta phải dùng thang tre đặt ngay trong lòng thuyền cặp sát vách đá hoặc dùng thang dây treo mình trên vách núi đá chênh vênh mà lần lên tận nóc hang chót vót, gỡ từng tổ yến nằm sâu trong hốc đá. Bị mất tổ, yến làm tổ mới và đẻ trứng. Sau 30 ngày đôi chim non mới nở. Chờ tới ngày chim rời tổ phải mất 70 -80 ngày, người ta khai thác tổ yến lần thứ 2. Chất lượng và bề dày tổ yến lần này không bằng loại tổ yến có vào mùa xuân. Để tách tổ yến thành các sợi trắng như sợi miếng nhỏ chế biến thành món ăn bổ dưỡng, phải trải qua nhiều công đoạn ngâm tẩm, loại bỏ các tạp chất. Thực đơn bổ nhất là yến nấu với chim câu non hoặc gà tơ, thêm hạt sen và một số vị thuốc bắc quý. Có thể nấu chè yến với hạt sen, đường phèn, vừa bổ, vừa mát. Thực đơn chế biến từ yến đều bổ máu, an thần, tăng thể lực, và sự trẻ trung cho cơ thể, công hiệu như một thần dược, cộng với sự vất vả và khó nhọc trong khai thác chế biến, làm cho yến sào cao giá như vàng. Nhờ vậy nơi nào khai thác nhiều yến được tôn danh lên rất nhiều so với các lợi thế khác.

Cù Lao Chàm là quần đảo nằm ngoài khơi đô thị cổ Hội An. Riêng đảo Lao Chàm rộng hàng trăm km², có 3 ngọn núi cao chừng 518 mét. Đó là Ngọa Long, Tiêm Bút, Bát Long. Nơi có nhiều yến nhất là Hòn Tai, Hòn Nhỉ hay Hòn én nằm về phía nam của đảo. Dân cư thường trú chừng vài ba ngàn, chuyên sống bằng nghề chài lưới, bắt cua, săn tôm, câu mực và khai thác tổ yến. Dù trải qua bao thế hệ sống với nghề trên sóng biển bao la, nhưng trên quần đảo lớn nhất này mỗi khi được nhắc đến, người đời hằng lưu tâm, đó là yến sào của QNĐN có giá trên thị trường vì chất lượng của nó. Đến đảo yến ngày nay nhìn thấy sự đổi thay trong hiện tại nổi lên trong khung cảnh của đảo lớn, có non cao, biển rộng và lòng người vô cùng hiếu khách đó là điểm du lịch độc đáo lý thú đối với du khách.

(quangnam.gov)