Cần phải ngăn chặn tình trạng đánh bắt bừa bãi, không tính đến sự hồi sinh của các loài thủy sản. Tỉnh Phú Yên với nhiều đầm vịnh phong phú đã tạo cho nguồn lợi thủy sản phát triển phong phú và đa dạng bao gồm cả thủy sản nước mặn lẫn nước ngọt đã giúp cho nhiều người dân có cuộc sống ổn định, thậm chí nhiều người có thu nhập tiền triệu hằng tháng. Vậy nhưng, sự khai thác triệt để của nhiều ngư dân đã khiến cho nguồn lợi thủy sản đang ngày càng cạn kiệt, nhất là cái tết đang đến gần. Vào vai người đi khai thác thủy sản, chúng tôi đã “mục sở thị” tại đầm Ô Loan (huyện Tuy An) và Biển Hồ (huyện Tuy Hòa)...

Ngày cạy hàu, đánh lưới ghe

Mặt trời lên khỏi con sào, bà con xóm Đá - nay gọi là xóm Hàu, kéo nhau xuống đầm Ô Loan xã An Cư (huyện Tuy An - Phú Yên). Mỗi người, mỗi chiếc thuyền nan, mỗi tay chèo lần lượt tỏa về các hướng để khai thác con hàu ở các gành đá, bãi cát ven bờ đầm. Chúng tôi theo hai mẹ con chị Phùng Thị Lanh chèo con thuyền lướt qua những hồ tôm, đăng chấn tôm, rồi “mục kích” ngay một bãi đá lô nhô ở phía đông của đầm. Ở xung quanh đấy cũng đã có nhiều người neo thuyền nan và đang bắt đầu khai thác hàu.

Chị Lanh cùng đứa con 13 tuổi vừa hì hục “cạy” hàu trên đá, vừa tâm sự: “Nghề này chỉ cần cái rựa, con dao cũ là có thể khai thác và đập vỏ hàu lấy ruột. Thời gian làm hàu chỉ trong buổi sáng, buổi trưa lấy ruột hàu cân bán cho các tư thương”. Mỗi ngày, mỗi người làm được bao nhiêu kg hàu và bán được bao nhiêu tiền? - tôi hỏi. “Tùy theo thời tiết, con nước mà con hàu sinh sản nhiều thì khai thác được nhiều. Nhưng ít nhất cũng được 20 kg hàu vỏ/ngày. Mỗi người làm hàu có thể thu nhập từ 20- 100.000 đồng/ngày” - chị Lanh trả lời. Làm hàu có vất vả lắm không? Nghề này “hái” ra tiền, nhưng phải nói nhọc nhằn lắm, luôn ngâm mình trong nước, có lúc mưa lạnh rét mướt, có khi hàu cắt chảy máu tay, chân.

Khoảng 11 giờ trưa, hầu hết những người làm hàu đều chèo thuyền nan trở về Xóm Đá và tụm năm tụm bảy đập vỏ hàu lấy ruột. Ai cũng vui, bởi hôm nay “trúng” được nhiều hàu. Gia đình chị Lanh, chị Phùng Thị Đào, bà Trần Thị Khá… đều bán hàu được trên 30.000 đồng. Chị Nguyễn Thị Sót đang cân mua hàu của bà con cho biết: Nghề khai thác hàu đã hình thành mấy mươi năm ở Xóm Đá, song chỉ mới thịnh hành trong 3 năm trở lại đây. Cả xóm Đá này có trên 50 hộ chuyên làm nghề hàu. Mỗi ngày tôi mua được từ 1,5-3 tạ hàu ruột. Cứ từ 5-10 kg hàu vỏ thì lấy được 1kg hàu ruột (tùy hàu lớn hay nhỏ), giá hàu ruột nhỏ là 9.000 đồng/kg, hàu ruột lớn 15.000 đồng/kg. Hàu ruột chủ yếu bán cho dân Cam Ranh (Khánh Hòa) ăn hoặc chế biến thức ăn cho tôm sú post. Bây giờ ở đây rất nhiều hộ làm hàu đã giàu lên như hộ anh Nguyễn Văn Long, Nguyễn Văn Năm…

Mùa này, ngư dân An Cư cũng hái ra tiền từ nghề đánh lưới ghẹ. Mỗi ngày có hơn 150 dàn lưới ghẹ thả dọc dài trên đầm Ô Loan. Chàng ngư trẻ Nguyễn Ngọc Toản vừa đi lưới về gặp tôi hồ hởi: mấy hôm nay thời tiết mát dịu, cua ghẹ đóng lưới nhiều, chiều nay bán được gần 100 ngàn, bù lại tuần trước cứ mang lưới đi, nhưng chẳng đánh bắt được con nào...

Anh Nguyễn Mười - Cán bộ Thủy sản xã An Cư đưa chúng tôi qua thôn Tân Long và gặp lão ngư Huỳnh Đức Đạo chuyên làm nghề lưới ghẹ. Ông Đạo vừa vá lưới, vừa trò chuyện: Nghề lưới ghẹ bắt đầu từ tháng 10 đến tháng 6 âm lịch. Tôi làm nghề này đã hơn 50 năm, bây giờ già yếu rồi không đi nổi, nên phải chuyển lại dàn lưới dài gần 2km cho thằng con trai Huỳnh Tân. Nghề lưới ghẹ phải thức dậy từ 4 giờ sáng chèo thuyền đi thả lưới đến 15 giờ chiều mới thu lưới về. Trước đây mỗi ngày đánh lưới được cả giỏ cua, ghẹ, còn bây giờ đánh được 1-2 kg là nhiều, có khi cả ngày chỉ được vài con ghẹ. Nhưng bù lại giá cả cua, ghẹ tăng cao gấp 3-4 lần (giá từ 20-50.000 đồng/kg), nên thu nhập mỗi tháng cũng được bạc triệu. “Cách đây vài năm, có ngày ngư dân An Cư đánh bắt được cả tấn ghẹ. Còn hiện nay, do người đánh lưới ngày càng đông, nên cua, ghẹ trên đầm cũng thưa dần”.

Đêm săn cá, tôm... trên biển hồ

Chúng tôi lên thuyền của anh Lưu Tấn An, ở thôn Phú Khê 1 (xã Hòa Xuân Đông) lênh đênh cùng anh thả lưới xung quanh Biển Hồ - nằm dưới chân núi Đá Bia, xã Hòa Xuân Nam (huyện Tuy Hòa - Phú Yên), cạnh quốc lộ 1A, với diện tích mặt nước 100 ha, uốn quanh các sườn núi Nhành Thủy, núi Hóc tạo nên một địa thế vừa là sông, vừa là đầm trũng nên rất thuận lợi cho các loài thủy sản nước ngọt phát triển. Mấy năm gần đây, đánh bắt thủy sản là nguồn thu nhập chính của một bộ phận dân cư thuộc 3 xã: Hòa Xuân Nam, Hòa Xuân Đông và Hòa Xuân Tây (huyện Tuy Hòa). Hằng ngày, có gần 200 hộ chuyên và không chuyên bám vào hồ mưu sinh kiếm sống, từ đánh lưới, vớt rong đến đụn đó nhử tôm, mò ngó sen… Nhìn mặt nước mênh mông, chúng tôi lại hồi hộp hy vọng và chờ đợi một mẻ cá thật đậm. Tuy nhiên, lượng cá kéo lên được lại không như ý muốn. Anh An Bảo: Ngày trước thì cá nhiều vô kể, hiện nay thì khan hiếm lắm. Nhiều lúc đi làm được còn có cái ăn, sắm sửa con cái đi học hành, những ngày không đi làm được thì buồn lắm! Cuộc sống của gia đình anh bao đời nay đều tùy thuộc vào nguồn thủy sản tự nhiên trên hồ này. Lúc có cá thì làm ăn, lúc không có chuyển sang nghề vớt rong, mò ngó sen.

Quả thật mấy năm trước, thủy sản tự nhiên ở Biển Hồ rất phong phú, cả về chủng loại lẫn số lượng. Đây chính là nguồn sống của bà con ngư dân và cả những người làm cá không chuyên (chỉ họat động lúc nông nhà). Mùa nước lớn, mưa lũ từ đầu nguồn các núi Dinh Bà, Đá Bia, Nhành Thủy, núi Hóc đổ xuống, cũng là lúc mùa cá về. Cùng lúc người dân ở các cụm dân cư Hảo Sơn (Hòa Xuân Nam), Phú Khê 1, Phú Khê 2, Bàn Thạch (Hòa Xuân Đông), Bàn Nham (Hòa Xuân Tây) bước vào mùa đánh bắt lớn trong năm. Thời điểm hiện nay, Biển Hồ tấp nập các hoạt động đánh bắt và khai thác thủy sản. Cá sảnh, cá chép, cá lóc, cá thác lác là những loài được người đánh bắt ưa thích, bởi có giá cao và số lượng của chúng khá nhiều. Cuộc sống của người dân nhờ đó được cải thiện. Ông Nguyễn Ngọc Vinh ở thôn Bàn Nham (xã Hòa Xuân Tây), một người đã gắn bó với nghề đánh cá ở Biển Hồ trên 20 năm cho biết: “Cách đây khoảng 5 năm, mỗi ngày tui thu nhập từ 50.000-70.000 đồng từ đánh bắt cá, có ngày lên tới 90 ngàn đồng. Còn nay, thì chỉ có vài chục ngàn. Nhiều loại cá khan hiếm dần như cá sảnh hiện nay gần như không còn tồn tại ở trên hồ nữa”.

“Cá có nhiều đâu mà đi đánh bắt?”. Đó là câu trả lời của những người dân, khi chúng tôi hỏi. Ông Nguyễn Long, thôn Phú Khê 1 tâm sự: Lúc trước làm nghề cũng khá, nhờ vào nghề của cha ông để lại nên nuôi con cái học hành. Bây giờ, mỗi ngày làm được từ 5.000 - 10.000 đồng, nên phải làm thêm nhiều việc khác mới trang trải cuộc sống. Cuộc sống giờ đây đã bấp bênh, trôi nổi như con nước. Thu nhập thì ít, mà có phải bao giờ cũng ổn định như vậy đâu? Nhưng “đói thì đầu gối phải bò” nên họ phải làm thêm nhiều việc khác. Có lúc, ngư dân ở đây chuyển sang hành nghề vớt rong, mò ngó và có khi họ cũng không ngần ngại dùng xung điện để đánh bắt cá tôm “lén”. Những việc như thế này đã góp phần tăng thu nhập cho họ. Tuy nhiên, đây lại là nguồn thức ăn của cá tôm nên đã làm cho một lượng lớn thủy sản tự nhiên mất dần. Có nhiều người dân cũng mạnh dạn thì đầu tư nuôi cá lồng. Nhưng nguồn nước đang ngày càng ô nhiễm và kiến thức, kinh nghiệm của họ còn hạn hẹp. Vì vậy, phần lớn lượng cá nuôi bị thất thoát ra ngoài (trên 50%), thậm chí có lúc lên đến (90%). Họ không thể nào yên tâm với cuộc sống hiện tại.

Ngày thì họ đánh lưới, đêm đến họ dùng xung điện chích cá hoặc dùng đụn đó đăng chấn tôm (thường gọi là chấn tôm đất). Cả xã có trên 110 hộ làm hơn 600 đụn đó, chấn tôm đặt ken dày ở nhiều khu vực hồ. Đêm đêm, người dân dùng đèn chong ở miệng chấn để “dụ” tôm. Anh Nguyễn Sở có 6 dàn chấn tôm (mỗi dàn có vốn đầu tư khoảng 500.000 đồng) nói: Nghề đụn đó và đăng chấn tôm không nhọc nhằn như những nghề khác, cứ tối thả là sáng bắt tôm. Hiện nay, mỗi đêm mỗi hộ đánh bắt từ 1-2kg tôm. Nhờ giá tôm khá cao (40.000 đồng/kg), nên người làm nghề “nhử tôm” cũng có thu nhập khấm khá”.

Mai này, thủy sản còn không?

Từ 2 năm nay, các ngư dân sống trên Biển Hồ muốn khai thác là phải ký hợp đồng với UBND xã Hòa Xuân Nam để khai thác trọn gói diện tích 100 ha mặt nước của Biển Hồ với giá 18.000.000 đồng/năm. Người đánh bắt cá và khai thác các nguồn lợi khác thì cứ tính bình quân 330.000 đồng/thuyền/năm do ông Nguyễn Văn Trực làm tổ trưởng. Tuy nhiên, việc cạn kiệt nguồn lợi thủy sản trên hồ do yếu tố tác động của tự nhiên không đáng kể. Nguyên nhân chủ yếu vẫn là do con người. Đó là tình trạng đánh bắt bừa bãi, khai thác theo kiểu hủy diệt, không tính đến sự hồi sinh của các loài thủy sản. Tập quán đánh bắt bằng chài, lưới, xung điện, dùng bình ắc qui chích cá để kiếm thu nhập, cốt sao để thu được nhiều cá tôm trên hồ đã ảnh hưởng đến lượng cá tôm tự nhiên. Đây là phương pháp đánh bắt triệt để các loài thủy sản.

Bên cạnh đó, dùng xung điện, hay các đụn, đó giăng kín mặt hồ để bắt cá tôm còn làm ảnh hưởng đến dòng di chuyển của nước, của các vi sinh vật gây nên mất cân bằng sinh thái. Trong hai năm qua, từ lúc những người dân thuê hồ thì tình trạng đánh bắt bằng xung điện đã và đang gây tổn thất lớn cho thủy sản tự nhiên trên hồ. Phương tiện này làm cho cá chết hàng loạt, ảnh hưởng đến nguồn thức ăn, sức sinh sản của cá tôm.

Ngoài ra, đánh bắt vào mùa sinh sản cũng đã ảnh hưởng đến quá trình hồi sinh của thủy sản tự nhiên. Môi trường nước đang bị ô nhiễm, do phân hóa học, thuốc trừ sâu đổ xuống các đồng ruộng xung quanh hồ và các chất thải sinh hoạt khác cũng là những nguyên nhân dẫn đến tình trạng cạn kiệt nguồn thủy sản nơi đây. Chính quyền địa phương thì chưa ra những biện pháp cứng rắn để tình trạng này chấm dứt cũng như hướng dẫn, định hướng người dân khai thác hợp lý, có hiệu quả. Ngoài ra, phải nghiêm cấm các ngư dân đánh bắt vào mùa sinh sản của các loài thủy sản, để quá trình hồi sinh của chúng thuận lợi, tránh cảnh “kẻ châm cứ châm, ai đánh cứ đánh”.

Ông Đỗ Dậu - Phó Chủ tịch UBND xã Hòa Xuân Nam, cho biết: Trong những năm gần đây, lực lượng công an xã đã bắt và thu giữ rất nhiều phương tiện đánh bắt bằng xung điện. Nhưng từ khi hồ được cho người dân thuê tự quản thì họ cứ khai thác một cách vô tội vạ. Lực lượng công an xã thì mỏng, khi bố trí bắt thì họ vứt dụng cụ xuống nước để phi tang nên đành chịu. Ngoài ra, tình trạng tổ - nhóm này “xi nhan” nhau để châm chích cá là chuyện thường, ông bảo họ cứ nói cha chung nên không ai quản. Đứng trước yêu cầu đó, xã cũng đã nhiều lần tuyên truyền, tổ chức họp những người khai thác cá tôm cũng như kiến nghị lên cấp trên để qui hoạch đầu tư Biển Hồ thành khu du lịch sinh thái nhưng cho đến nay các cấp thẩm quyền vẫn chưa quyết định phê duyệt.

Còn ông Nguyễn Muộn - một trong những người làm nghề đăng chấn lâu năm ở An Cư thì trăn trở: Xuất phát từ lợi nhuận, bây giờ có quá nhiều người lao vào làm nghề đăng chấn, thêm vào đó là tình trạng ô nhiễm môi trường do xả thải từ hồ nuôi tôm sú, và nạn dùng lưới điện kéo bắt tôm bừa bãi đã làm cho nguồn lợi tôm trên đầm có dấu hiệu bị cạn.

Trước khi rời Biển Hồ và đầm Ô Loan, nhiều ngư dân bộc bạch với chúng tôi rằng: Nguồn lợi thủy sản ở các đầm vịnh là rất lớn và có giá trị kinh tế khá cao, đã mang lại nguồn thu nhập đáng kể cho người dân sống ven đầm. Do vậy, tỉnh huyện cần có biện pháp quản lý, quy hoạch, bảo vệ, tái tạo... chứ không để khai thác ồ ạt như hiện nay. Trong khi đó, thực trạng xâm hại nguồn lợi thủy sản có chiều hướng ngày càng trầm trọng. Và, dù chính quyền địa phương có đưa ra nhiều giải pháp như thế nào thì nghịch cảnh khai thác tận diệt nguồn thủy sản ven hồ, đầm, vịnh đang là câu hỏi rất khó trả lời đối với chính quyền sở tại và ngành thủy sản Phú Yên. Rồi mai đây cuộc sống của họ sẽ ra sao, khi nguồn thủy sản tự nhiên đang ngày càng cạn kiệt...?

(Thanh Niên)