Hơn mười năm trước, ngày mẹ mất, bác sĩ Bùi Minh Đức vì để “vơi bớt nỗi đau khổ mất mẹ, đã ghi lại những chữ mà mẹ thường dùng”. Đó là những tiếng Huế đặc thù, những tiếng đặc biệt Huế. Ông chợt nảy ra ý kiến giữ gìn những từ đặc biệt Huế này để khỏi mất mát “gia tài của mẹ”, mất mát vốn liếng cổ truyền. Và ông khởi thảo làm “Từ điển tiếng Huế”  trong hơn 10 năm (lần in thứ nhất gồm 530 trang, lần in này lên đến hơn 1.000 trang khổ lớn.

Bác sĩ Đức “khát khao sưu tập tiếng Huế”, “đắm mình trong tiếng Huế của người Huế”, “làm một cuộc hành trình ngược thời gian vào dĩ vãng, tìm lại những kỷ niệm vui buồn của ngày xa xưa” (Lời nói đầu). Và tình yêu Huế, tiếng Huế, tiếng Việt đã là khởi điểm của một công trình lớn. Lòng yêu tiếng Huế, văn hóa Huế, lòng yêu tiếng Việt, văn hóa Việt của tác giả đem đến cho chúng ta một ý nghĩa lớn lao vượt ra ngoài tầm cuốn sách” (GS Mai Quốc Liên - Tựa I).

Nhưng khi đi vào công việc sưu tập, giám định, sắp xếp, định nghĩa, diễn giải... tác giả phải đối diện với rất nhiều vấn đề của khoa học, của kỹ thuật từ điển. Tiếng Huế là một “phương ngữ”, một thứ tiếng được phổ biến trên địa bàn Thừa Thiên - Huế, nơi chuyển tiếp giữa vùng phương ngữ Nam (từ Quảng Nam đến Minh Hải) và phương ngữ Trung (Thanh Nghệ Tĩnh - Bình Trị Thiên...). Nó bao gồm những từ “đặc Huế”, thường dùng, những âm đọc “trại”, “lối nói văn hoa và cả những từ khác biệt, sai lệch” với các vùng khác. Nói chung, tác giả sưu tập “lời ăn tiếng nói” của xứ Huế.

Sưu tập trước hết là qua vốn liếng, thể nghiệm, ký ức cá nhân mình do đã tiếp xúc với đủ các loại người Huế, qua các cụ già Huế, qua khảo sát “điền dã” ngay tại địa phương. Tác giả cũng ghi lại các câu hò, điệu hát... làm dẫn chứng giải thích từ Huế. Những tư liệu từ các bộ sưu tập về tục ngữ, ca dao Huế, về tiếng Huế xưa, các từ điển tiếng Nôm...

Tiếng Huế ảnh hưởng từ nền của tiếng Chàm, tiếng Huế có gốc Hán Việt, gốc Mường, gốc Nam Dương, chịu ảnh hưởng của các tiếng Nghệ, Quảng Bình, Quảng Trị... Cho nên nghiên cứu các tiếng ấy qua các sách, báo, dân ca, hò... cũng là một việc phải làm.

Từ điển tiếng Huế thực ra là một bộ sưu tập không chỉ về tiếng, mà còn là một bách khoa thư - tuy chưa đủ - về Huế, về văn hóa Huế, con người Huế. Có biết bao sự kiện, nhân vật... đã được ghi lại và giải thích. Để làm nên công trình, tác giả đã tham khảo, trích dẫn cứ liệu từ hàng trăm công trình gồm từ điển, tài liệu về ngôn ngữ học, ca dao, tục ngữ dân ca, 43 tài liệu nước ngoài, 252 tài liệu tiếng Việt, bản đồ, đặc san... nghĩa là một khối lượng tư liệu sách vở đồ sộ. Lao động của tác giả là nghiêm túc, công phu, to lớn.

Huế là kinh đô xưa của triều Nguyễn. Đã là kinh đô thì nó có điều kiện để hội tụ tinh hoa của nhiều vùng. Tiếng Huế, văn hóa Huế do đó có nhiều đặc sắc. Tiếng Huế phong phú, ngọt ngào, quí phái và dân dã; tiếng Huế với những âm đọc trại, những biến thể trong cách đọc một số từ; tiếng Huế với tính cách Huế, thể hiện qua lời nói, kể cả “lời chửi Huế” cũng đặc sắc! “Tiếng Huế nhẹ nhàng, thánh thót, nhỏ nhẹ, có nhiều âm ré/mineur. Tại sao giữa hai vùng Nghệ Tĩnh và Quảng Nam, những nơi có tiếng nói mạnh dạn mang nhiều nam tính, nhiều âm đỉnh và âm vực quá đối chọi, lại nảy nở ra một phương ngữ bồng bềnh, ríu rít đầy nữ tính... ?” (GS Nguyễn Khắc Hoạch, Tựa II). Biết bao vấn đề cần tiếp tục làm rõ thêm nữa về tiếng Huế, và qua đó, văn hóa Huế.

(SGGP)