Những thanh đàn được tạo dáng trên hai mặt và được chế tác từ kỹ thuật ghè, đẽo trực tiếp cộng với sự tham gia có mức độ của kỹ thuật mài để điều chỉnh thanh âm của đá. Bộ đàn này được lưu giữ qua bảy đời dòng họ Khiêng thuộc dân tộc Mạ.
Ông Krong, cháu đời thứ bảy của Ksiêng, kể lại rằng: Ông Ksiêng, tổ phụ của ông, một hôm đi làm rẫy ở núi Dulang Krock, đang trỉa hạt tình cờ chạm phải một vật cứng, phát tiếng vang lạ. Ông đào lên và phát hiện có một thanh đá. Bảy đêm sau ông mơ thấy có sáu người lạ khi đào đất dựng buôn làng gặp nhật thực nên sáu người hóa đá. Giấc mơ được coi là điềm lành của dòng họ. Từ đó, ông Khiêng mang sáu thanh đá về nhà, để ở nơi thờ cúng, coi là báu vật của dòng họ và chỉ được đem gõ vào dịp đâm trâu cúng Giàng.
Theo Giáo sư G. Condominas, dân tộc Mạ chỉ là người biết sử dụng chứ không phải là nhóm người đã tạo ra đàn đá. Bộ đàn đá Bù Đơ được đào lên sau một thời gian dài vùi trong lòng đất. Nó được chế tạo bởi một nhóm dân tộc đã cư trú ở đây trước người Mạ. Nhưng cả hai cùng một nền văn hóa. Và nơi ở của người xưa đã chế tác ra bộ đàn đá vẫn chưa được chỉ ra.
Boulbet đã chứng kiến người Mạ sử dụng bộ đàn đá Bù Đơ như sau: Sáu người ngồi duỗi chân, mỗi người để một thanh đá lên đùi, dùng dùi gõ gõ tạo nên những âm thanh mạnh. Cúng xong, những thanh đá được phết máu trâu cho linh thiêng (theo tín ngưỡng tôn giáo của dân tộc) và cất lại trong giỏ để dưới bàn thờ ở bếp lửa, chỉ khi nào có dịp lễ đâm trâu mới được lấy ra.
Và đương nhiên, cách đánh bộ đàn đá này cũng như mục tiêu sử dụng sẽ khác với cách sử dụng đàn đá của người Xê Đăng ở phía bắc Kon Tum: Đuổi chim bằng một khối đá gõ kêu làm bằng schiste, treo trên một xà ngang hai bên có hai thanh đá silex, do một dòng nước chảy làm di động những dây buộc bằng sáo trúc làm cho đá gõ vang lên. Và lại càng khác với bộ Nduliêng Krat gồm những tấm đá để song song gác lên một bầu cộng hưởng, đó là bộ đàn đá thượng cổ mà Condomibas đã mang về Paris.
Vào những năm 80 của thế kỷ trước, Bảo tàng Lâm Đồng tiếp nhận bộ đàn đá Đa Long (Đàm Ròn - Lạc Dương), bộ đàn đá này gồm bảy thanh.
Và thêm một lần nữa, cũng tại Lâm Đồng, một bộ đàn đá 20 thanh lại được phát hiện. Vào khoảng tháng 6- 2003, khi đào hố làm chuồng heo tại vườn cà phê sau nhà, ông K'BờRanh (40 tuổi) ngụ tại thôn Bờ Nơm, xã Sơn Điền, huyện Di Linh đã tình cờ đào được 20 thanh đá lạ, thấy đẹp, ông K'BờRanh đem xếp lót đường đi.
Mãi đến đầu tháng 4-2004, trong lúc đi vận động giúp đỡ đồng bào, tổ thanh niên tình nguyện công tác tại xã Sơn Điền mới nghi đây là bộ đàn đá nên đã yêu cầu gia đình ông K'BờRanh bảo quản và đề nghị với chính quyền xã Sơn Điền báo cho cơ quan văn hóa huyện và Bảo tàng Lâm Đồng.
Nhận được tin báo, Phòng văn hóa-thông tin huvện Di Linh và cán bô chuyên môn của Bảo tàng đã kịp thời tới hiện trường để nghiên cứu và làm thủ tục để đưa bộ đàn đá trên về bảo tàng.
Hiện tại chỉ còn 18 thanh đá có mầu xám đen (do không biết nên gia đình ông K'BờRanh đã làm thất lạc hai thanh) được chế tác theo hai loại hình khác nhau gồm: 11 thanh đá có dáng thắt đều ở giữa, hai đầu loe đều có độ dày từ 3cm đến 4,5cm; thanh ngắn nhất có độ dài 52cm, bụng rộng 12cm, 2 đầu loe đều 14cm; thanh dài nhất tới 1,5m, bụng rộng 14cm, hai đầu loe đều 20cm.
Số còn lại gồm: bảy thanh đá có hình chữ nhật dài, độ dày trung bình từ 2 đến 4,5cm; thanh ngắn nhất có độ dài 43,5cm, rộng 14cm; thanh dài nhất 76cm, rộng 15cm. Các thanh đá trên khi được gõ thử đều phát ra âm thanh trong và ngân vang.
Hiện tại, số thanh đá trên đang được bảo quản tại Bảo tàng Lâm Đồng, chờ các nhà chuyên môn nghiên cứu, đánh giá và phân loại.
Nghe đàn đá, ta như thấy hiện ra trước mắt một dòng suối âm thanh lóng lánh trong vắt, như được trở về với cội nguồn của tổ tiên xưa, nơi một mầu xanh ngắt của rừng già phủ tràn lên những đỉnh núi mù sương. Âm thanh đàn đá thánh thót "vang miết... lên đến tận trời" gợi nhớ ánh lửa rừng bập bùng nơi vách núi, chóe rượu cần nồng nàn hương vị của lúa mẹ.
Chúng ta hy vọng rằng, các bảo tàng sẽ lưu giữ được những thanh đàn đá còn trong vùng bà con dân tộc thiểu số, đồng thời thường xuyên nhắc nhở trong nhân dân rằng, việc trao đổi, mua bán trái phép các cổ vật là vi phạm pháp luật. Đàn đá là bảo vật của quốc gia, bằng mọi giá hãy lưu giữ những thanh âm đá từ muôn lời còn vọng lại đến hôm nay.
(QĐND)
