Từ trên cao nhìn xuống, phường Kim Long đẹp như một thảm xanh trải rộng. Phường có 248 ha diện tích đất tự nhiên, thì có tới 85 ha đất vườn. Trong tốc độ đô thị hóa và sự tác động của cơ chế thị trường, Kim Long vẫn giữ được dáng dấp nhà vườn.

Hiện nay, Kim Long còn tồn tại 60 ngôi nhà rường cổ, trong đó có 47 ngôi nhà rường tiêu biểu cho lối nhà kiến trúc truyền thống Huế. Đó là: Phủ Diên Phước công chúa, Phủ Lê Văn Duyệt, nhà ở quan Thượng thư Bộ Lễ Phạm Hữu Điển, các nhà kiến trúc truyền thống của Nguyễn Hứa Vãn, Mai Khắc Lưu, Nguyễn Văn Giáo, Nguyễn Thị Ngộ, Đoàn Kim Khánh, Hoàng Xuân Bật... Các nhà cổ này hiện còn lưu giữ được nguyên vẹn nét kiến trúc truyền thống gồm 5 căn 2 chái, hoặc 3 căn 2 chái, đi kèm là những khu vườn rộng từ 1.000- 3.000 m2 , với các loại cây trái như măng cụt, thanh trà, dâu, mít, cam quýt...

Bà Phạm Thị Túy, đã gần 80 tuổi, đang giữ gìn ngôi nhà của quan Thượng thư Bộ Lễ Phạm Hữu Điển. Ngôi nhà gồm nhà chính 3 căn 2 chái, và một ngôi nhà ngang cũng 3 căn 2 chái bẻ góc thước thợ với nhà chính; được nối thông nhau bằng một nhà cầu xinh xắn ở giữa khép kín và khu bếp ở nơi hậu liêu. Toàn bộ tòa nhà lợp bằng ngói liệt, nằm ẩn mình dưới vòm cây xanh gồm một vài cây ăn quả và một vài khóm hoa mẫu đơn, hoa cúc, vạn thọ, tóc tiên. Trước nhà có bình phong, bể cạn, hòn non bộ. Dọc lối ra vào, được trồng hai hàng chè tàu mỏng, thấp, cắt xén công phu. Hiện gia chủ vẫn còn giữ được hai câu đối trước cổng nhà tả phong cảnh và tính cách của chủ nhân là trọng đạo đức và rất yêu thiên nhiên. Đại ý: "Bước vào nhà cái lớn nhất là đạo đức và vẻ đẹp quyện vào nhau/Ở ngoài cửa thì mầu xuân cỏ cây hoa lá cùng nhau làm nên cảnh sắc".

Ở một ngôi nhà khác, anh Lê Chánh Tuấn, cháu đời thứ 10 của Tả quân Lê Văn Duyệt vừa mới bỏ ra 130 triệu đồng để trùng tu, sửa chữa ngôi nhà làm nơi thờ tự ông. Ngôi nhà rường 3 căn 2 chái này vẫn giữ được nét tiêu biểu của nhà kiến trúc truyền thống Huế.

Có một thực tế đặt ra, hiện nay, việc bảo tồn đã đành, nhưng việc giữ gìn, trùng tu, tôn tạo để phát huy giá trị nhà ở kiến trúc truyền thống ở Kim Long, chủ yếu do dân tự làm, chưa có sự tham gia của các cơ quan chức năng. Vì thế, nhà vườn ở Kim Long hiện đang đứng trước nhiều vấn đề nan giải. Bà Phạm Thị Túy, hậu duệ của quan Thượng thư Bộ Lễ Phạm Hữu Điển chia sẻ điều này với chúng tôi: do thời gian sử dụng đã lâu, hiện nay ngôi nhà tiêu biểu này đã xuống cấp nghiêm trọng. Chỉ riêng việc đóng thuế thổ trạch cho ngôi vườn rộng hàng nghìn m2 này đã quá sức, khi thu nhập của bà chỉ trông chờ vào ít hoa quả ở vườn đem bán, nói chi đến chuyện trùng tu sửa chữa. Chính quyền phường vẫn luôn động viên, nâng cao ý thức người dân trong việc giữ gìn và phát huy giá trị nhà kiến trúc truyền thống. Đáng mừng là, trong khi nhiều vùng khác, nhà truyền thống bị đem bán đi các phố thị khác, thì ở Kim Long việc này chưa xảy ra.

Phường Kim Long hiện đã tiến hành quy hoạch được 66ha/85ha đất vườn với các quy định: không cho cắt nhỏ vườn để bán, muốn tách hộ hoặc có nhu cầu cần thiết thì hộ mới đến ở phải có diện tích tối thiểu là 500m2 , để có thể vừa làm nhà và lập vườn được. Nhà ở Kim Long đều nấp dưới tán cây xanh, bởi được khống chế chiều cao, không ai được làm cao quá 11m. Những trưa hè oi ả, đi dưới tán cây trong vườn nhà ở Kim Long vẫn mát rượi. Người dân Kim Long vẫn tự hào về vùng quê thanh bình của mình, với nét đẹp truyền thống, mặc dù bên kia không xa là phố xá đông đúc, bụi bặm. Mọi người dân ở Kim Long đã đồng lòng bảo tồn nhà vườn, nên nhiều năm qua, Kim Long vẫn giữ được nét kiến trúc hòa quyện giữa cảnh vật và thiên nhiên.

Nhà bà Nguyễn Thị Ngộ có 6.500m2, vườn trồng toàn cây măng cụt, không khác các chủ miệt vườn ở Nam Bộ. Nhiều gia đình như Hồ Đăng Bích, Trương Công Ánh, Hoàng Trọng May, Nguyễn Thị Tám, Nguyễn Thị Ngộ... kiên quyết không bán đất vườn, mà tự nguyện hiến 1.400 m2 đất vườn để mở đường, trong khi giá đất ở đây vào thời điểm hiện tại không dưới 1 triệu đồng/m2 .

Đáng mừng là dịp Festival Huế các năm 2002, 2004, ngành du lịch tỉnh Thừa Thiên - Huế đã tiến hành mở rộng tuyến du lịch tham quan nhà vườn, nhà kiến trúc truyền thống Huế. Riêng kỳ Festival Huế 2004 có 10 hộ ở khu vực Phú Mộng - Kim Long đã tổ chức tuyến du lịch tham quan nhà vườn, và đã đón được 3.000 khách du lịch đến tham quan. Tuy doanh thu bước đầu chưa cao, nhưng đã mở ra hướng phát triển du lịch sinh thái, khai thác thêm lợi thế của vùng đất cố đô. Nếu được tổ chức tốt hơn, kết hợp với các dịch vụ khác như ăn uống, giải trí thì trong tương lai, đây sẽ là tuyến du lịch hấp dẫn.

(Nhandan)