Đến nhà, lại chui ngay vào căn phòng đặc quánh bụi bặm, quà “khuyến mãi” của cả ngàn bức thêu anh đã sưu tầm được. Sau đó, sắp xếp, nghiên cứu phục chế. Gia đình chẳng ai ủng hộ nhưng anh vẫn quyết chí theo đuổi. Thế rồi, nhân Festival nghề truyền thống Huế (15-17.7), anh đã trình làng bộ sưu tập thêu của mình đầy ngoạn mục. Ai nấy ngỡ ngàng, trước đây, chúng chỉ là đồ vất đi.

1000 bức thêu… Trong gian phòng trưng bày sản phẩm nghề truyền thống ở không gian trường hai Bà Trưng dịp Festival làng nghề Huế 2005, có m ột người đàn ông mái tóc hoa râm, tất bật đi lui đi tới chỉ đạo công việc cho nhóm thợ thi công nhà rường, lâu lâu lại quay sang cười: “Xin lỗi, tui bận quá. Chẳng lúc nào có thể ngơi tay. Chịu khó đợi tui một lát hí”. Vâng, thì đợi một lát vậy. Chỉ có điều, một lát của anh là đến bốn lần hẹn nói chuyện đều đành phải ra về cả bốn, vì anh không thể nào ngồi một chỗ được quá 15 phút. Vừa ngồi xuống ghế, vừa vào chuyện, là lại có thợ chạy đến, không hỏi về gỗ mái cột kèo thì cũng hỏi về vật liệu và những thứ khác. Những ngày đó, tốn biết bao thời gian đến, chờ đợi và phải đi về tay trắng, rồi tôi cũng “tóm” được người đàn ông bận rộn kinh người này. Lần này, không “khổ” vì anh phải chạy lui chạy tới để chỉ đạo công việc, mà “khổ” vì anh là người quá kiệm lời. Việc kể về mình dường như là một điều hết sức khó khăn. Thế nên, anh đề nghị với chúng tôi rằng: “Chúng ta nói về đồ thêu nhé. Tui thì thường thôi, có chi mà kể. Việc sưu tầm đồ thêu cũng là một sở thích. Thích thì theo đến cùng, chứ không phải vì tham vọng là sẽ trở thành một “nhà sưu tập” gì đâu”. Anh nhấn mạnh cụm từ “nhà sưu tập” bằng nụ cười giòn tan.

Anh Phan Văn Thắng, năm nay 43 tuổi, nhà ở 40 Đào Duy Anh, thành phố Huế. Xuất thân mấy đời chẳng dính dáng gì đến đồ thêu. Anh tâm sự: “Tui từng nhủ rằng, thêu thùa may vá là chuyện đàn bà con gái. Ai dè, nó lại vận vào mình. Hồi năm 1990, một lần, đến nhà đứa bạn ở đường Yết Kiêu, thấy trong đống đồ cũ mà hắn chuẩn bị đốt, có miếng vải màu sắc sặc sỡ, tui cầm lên xem. Thì ra, là bức tranh thêu ông Thọ. Bức tranh đẹp quá, đường kim mũi chỉ sắc sảo, làm tui ngơ ngẩn cả người. Rứa là… xin. Thằng bạn hắn tưởng tui bị chi, cho luôn. Nhà tui cũng tưởng tui bị chi mới đem cái đồ người ta bỏ đi đó về nhà chớ. Lúc đó cũng chưa có ý định sẽ đi tìm thêm. Sau này, có điều kiện đi đây đi đó, thấy những bức tranh thêu như rứa cũng nhiều, mà người ta có ai cần giữ mấy cái đồ hư cũ mục nát ni. Cái thì họ đốt, cái thì họ vất, nên tui mới nảy ra ý đem về nhà cất giữ. Có những cái đẹp và quý lắm, có điều họ không để tâm nên không coi trọng thôi. Mà cũng chỉ có cái thằng tui mới làm việc trời ơi này thôi. Nói thiệt, không ai chịu nổi đồ thêu cũ đâu, bụi bặm khủng khiếp. Ai chui vô phòng đồ thêu cũng thất kinh luôn. Chừ, “cơ ngơi” của tui có hơn 1000 bức tranh thêu này đây”.

…1000 thân phận Mười ba năm đeo đuổi, anh phải chịu biết bao điều tiếng. “Đã “chơi”, thì “chơi” cho hắn đáng. Tem nì, đồ cổ nì, tiền cổ nì, răng không chơi, mà suốt ngày cứ đem mấy miếng vải cũ nát, bụi bặm về chất cả đống ở nhà. Người ta nói tui rứa đó, mấy cái đó thì hay quá đi chứ, chỉ không hay ở chỗ là tui không ưng, tui mấy cũng ưng đồ thêu thôi. Hễ thấy tui chúi mũi săm soi mấy bức thêu là lại có người nói rứa. Cũng khổ tâm lắm. Nhưng, “đã mang lấy nghiệp vào thân”. Từ dân tay ngang, không biết chút gì về thêu, anh Thắng vừa sưu tầm, vừa tự mày mò tìm cách phục chế những bức thêu đã cũ nát. Tranh thêu vốn làm bằng vải lụa và chỉ tơ nên không thể tồn tại hàng trăm năm như tiền cổ, hay đồ gốm. Kinh qua thời gian, rồi bị bỏ xó, không ai ngó ngàng nên khi tìm được, rất ít bức còn nguyên vẹn. Người xưa khi thêu cũng không để lại tên tuổi, năm tháng hoàn thành nên chỉ có thể căn cứ trên cách thêu, cách phối màu và các loại chỉ, vải dùng để thêu mà đoán định tuổi tác.

Bức tranh thêu cổ nhất anh sưu tầm được, có từ thời Đồng Khánh, đến nay đã hơn 100 tuổi. Anh Thắng cho biết: “Tranh thêu cổ, đường kim mũi chỉ hết sức uyển chuyển, tinh tế. Tui đặc biệt thích phong cách thêu thời Đồng Khánh, Khải Định. Điều tui mong nhất là khôi phục lại nghệ thuật thêu cổ, rất khác so với phong cách thêu hiện nay”. Anh Thắng nói tiếp: “Tranh thêu cổ tui lưu giữ được, tạm chia thành các mảng như: đồ trang trí bàn thờ tổ tiên gồm nghi môn- quần bàn- liễn; các văn bằng sắc phong thêu của vua ban, các bức trướng biếu tặng hoặc đặt làm nhân lễ tết; tranh phong cảnh treo trang trí nhà cửa và các loại đồ trang sức như áo quần, khăn tay. Đồ thêu cũng chia thành nhiều hạng như đồ cao cấp dành cho vua quan, đồ bình thường sử dụng trong dân gian… Nói chung là vô cùng đa dạng”. Anh kể tôi nghe nhiều chuyện rất buồn cười quanh chuyện đi tìm đồ thêu. Có bức, chủ nhà chuẩn bị đem… vất, anh nghe người quen mách nên tìm đến mua. Vậy mà, vừa nghe anh hỏi đến, đánh hơi thấy có…vấn đề, nên họ “hét” với giá trên trời. Vì bức thêu ấy đẹp thật sự, nên đắt mấy, anh cũng mua. Bộ sưu tập đồ sộ hơn 1000 bức thêu của anh mua là phần lớn, nhưng người ta biết anh sưu tầm nên tặng, biếu cũng nhiều. Thú vị là, có bức mua mất nhiều tiền lại không được anh yêu quý bằng những bức được cho không.

Nhiều tranh khi đến tay vải đã mục, chỉ đã nát, nên anh tự mày mò phục chế. Trợ thủ đắc lực cho anh là một phụ nữ có tay thêu rất đẹp. Anh nói: “Việc phục chế tranh thêu cổ thật ra chẳng có sách vở nào chỉ dạy. Mỗi lần phục chế lại những bức thêu ấy, tôi phải nghiên cứu hàng tháng trời. Xem xét từng đường kim mũi chỉ. Và cả theo… linh cảm của mình. Lâu năm mà có kinh nghiệm thôi. Mỗi bức tranh thêu xử lý mất cả năm trời, và có thể giống nguyên bản cỡ…90%. Bây giờ ngẫm lại, phụ nữ ngày xưa thật khổ. Công việc thêu thùa gắn với cuộc đời họ. 1000 bức tranh thêu mà tôi sưu tầm được ấy, là 1000 kiểu thêu, là 1000 cách biểu hiện nỗi buồn của họ, và cũng là 1000 thân phận”.

Nhà tạo mẫu Minh Hạnh, đã phát hiện từ những bức tranh thêu anh Thắng kì công cất giữ, một phong cách mới cho bộ sưu tập thời trang áo dài của mình. Festival nghề truyền thống ở Huế vừa qua, bộ sưu tập áo dài tranh thêu của chị thu hút sự chú ý của mọi người vì sự kết hợp độc đáo giữa áo dài với các bức tranh thêu cổ, sự kết hợp ngọt ngào của cái xưa và nay.

Anh Thắng tâm sự: “Tài sản lớn nhất của cuộc đời tôi là 1000 bức tranh thêu cổ. Vì theo đuổi nó mà tôi đã phải thăng trầm không ít. Tôi mong muốn, sau này, có cơ hội giới thiệu đến công chúng nhiều hơn. Có thể chúng không quý giá về mặt vật chất. Nhưng giá trị lớn nhất mà các bức tranh mang lại, là tái hiện sinh động cuộc sống tâm hồn phong phú của người xưa. Quan niệm sống, tình cảm của họ trước thân phận của chính mình, của thời cuộc. Cũng coi như tôi đang làm một việc hết sức viển vông, khi cứ mê mải tìm lại bóng xưa cho mình vậy. Chỉ tiếc, các tranh thêu cổ bây giờ còn không nhiều để mà tìm. Ai biết ở đâu có tranh thêu cổ thì nhớ chỉ cho tôi nhé”.

(Netcodo)