TS Ngô Anh với một loài nấm quí thuộc họ linh chi chưa được công bố

Gặp anh, anh đưa một ly nước trông giống nước lá vối với lời thách thức: “Cô uống được thì nói chuyện!”. Ly nước có mùi thơm kỳ lạ, nhưng vừa nhấp môi đầu lưỡi tôi tê rần vì vị đắng của nó. Lúc này tiến sĩ mới nở nụ cười: “Đó là nước nấu từ hoàng chi!”. Và đó cũng là thành quả sau hành trình 27 năm tìm nấm của anh.

• Ăn: nấm, ngủ: nấm, uống: nấm...

Sau khi tốt nghiệp ĐH, chưa có việc làm, chàng trai Ngô Anh dắt xe lang thang đến các lăng tẩm và tình cờ phát hiện một số loài nấm phá hủy gỗ xây dựng lăng. Năm 1978, cơ hội đến với anh khi được về giảng dạy tại Trường ĐH Khoa học Huế.

Từ đây, những chuyến đi mới với nhiều khám phá thú vị càng giúp anh có điều kiện chuyên tâm nghiên cứu về các họ nấm. Và cũng từ đây, hành trình mới mở ra với những thành quả.

Đó là một hành trình say mê. Anh cùng học trò trèo đèo, lội suối đến khắp các vùng sinh thái ở Huế để tìm nấm.

Anh kể: “Có chuyến đi kéo dài gần ba tháng tận vùng đồi núi Nam Đông, A Lưới... Mùa mưa, bắt vắt cứ như bắt muỗi, nhưng đây là mùa thú vị vì nấm đang sinh trưởng. Chỉ cần tìm thấy một loại nấm mới, với tôi đó là niềm vui lớn lắm rồi”.

TS Ngô Anh (phải) cùng phụ tá Trần Đình Tùng trong kho nấm

27 năm qua, niềm đam mê nấm đã đưa chân anh đến nhiều vùng đất, bổ sung 346 tên loài cho khu hệ nấm ở Thừa Thiên - Huế (trong đó có năm loài trong sách đỏ, bảy loài mới quí hiếm cho VN).

Dồn hết tâm lực vào công việc, ngày nghiên cứu, nuôi trồng trong phòng thí nghiệm; đêm lại mày mò tìm đọc sách vở. Cảm thông với niềm đam mê của chồng, vợ anh (cũng là sinh viên cũ của anh) quán xuyến tất cả công việc của gia đình.

Chị kể: “Anh ấy lúc nào cũng nấm! Ăn, uống, ngủ đều đề cập đến nấm. Cả tầng hai nhà tôi là kho lưu giữ các mẫu nấm anh tìm được trong 27 năm đấy. Mẹ con tôi mấy năm nay cũng đang uống nước nấu từ nấm để anh ấy thí nghiệm các hoạt tính của nó”.

Thời gian anh dành cho nấm nhiều hơn thời gian dành cho gia đình, đó là điều anh cảm thấy áy náy nhất khi lao theo nấm, song anh vẫn khẳng định: “Niềm đam mê của tôi là nấm. Chừng nào thiên nhiên còn những điều bí ẩn thì chừng ấy tôi hãy còn săn nấm, chân chưa mỏi thì cuộc hành trình của tôi vẫn còn tiếp tục”.

• Chinh phục hoàng chi

Hoàng chi (tên khoa học là Ganoderma colossum) là một loại nấm đã được Lê Quý Đôn xếp vào Lục bảo linh chi. Năm 1996, trong một chuyến đi khảo sát vùng rừng núi, anh tình cờ phát hiện nó.

Được sự giúp đỡ của giáo sư Trịnh Tam Kiệt và các đồng sự Trường ĐH Tổng hợp Jana (Đức), tại Hội nghị thực vật dược Dhaka, Bangladesh năm 2000, anh đã công bố trước giới khoa học bảy hợp chất mới gọi là Colossolactones A-G (1-7) từ nấm hoàng chi có tác dụng điều hòa sự nhiễm độc của tế bào, chống lại các tế bào ung thư và chống viêm nhiễm.

Trên thế giới hiện nay có khoảng 1,5 triệu loài nấm, nhưng con người mới chỉ phát hiện và miêu tả được khoảng 100.000 loài. Tại VN, từ thời Pháp thuộc đến nay đã tìm thấy khoảng 1.250 loài. Qua khảo sát các vùng sinh thái ở Huế, TS Ngô Anh đã phát hiện thêm một họ mới, bảy chi, 39 loài. Đặc biệt, việc phát hiện 14 loài hoại sinh chuyên phá hủy các công trình lăng tẩm ở Huế có ý nghĩa rất lớn trong việc nghiên cứu, bảo vệ và trùng tu các di tích. Trong ảnh: Một mẫu hoàng chi ba tháng tuổi do TS Ngô Anh nuôi cấy.

Cấu trúc bảy hợp chất này cũng được công bố trong tạp chí Journal of Natural Products (tạp chí các hợp chất tự nhiên của Hiệp hội Khoa học Mỹ) năm 2001. Với phát hiện của tiến sĩ Ngô Anh, VN được bổ sung vào danh mục các nước châu Á có hoàng chi sinh trưởng, sau Ấn Độ và Pakistan.

Sau chín năm kể từ ngày tìm thấy hoàng chi, anh đã nuôi cấy thành công dược liệu quí hiếm này bằng phương pháp vô trùng mô và tế bào trên giá thể mùn cưa. Chinh phục được hoàng chi đồng nghĩa với việc tiến đến khai thác nguồn dược liệu này phục vụ y học.

Đầu năm 2005, công trình “Nghiên cứu xây dựng qui trình sản xuất nấm xích chi và hoàng chi dùng làm dược liệu” của anh được UBND tỉnh Thừa Thiên - Huế phê duyệt.

Trong vòng hai năm, nhóm của anh sẽ tuyển chọn một số chủng nấm hoàng chi và xích chi, đánh giá hoạt tính từ chế phẩm của chúng, thực hiện qui trình sản xuất, năng suất khi gieo trồng trên các loại nguyên liệu.

Anh nói: “Tôi đang nghiên cứu nuôi cấy hướng đến tính kinh tế trong sản xuất để phổ biến cho bà con nông dân. Thời gian nuôi cấy và sinh trưởng của chúng chỉ mất sáu tháng, vừa ngắn vừa mang lại lợi nhuận cao”.

Nghiên cứu vì cuộc sống, anh luôn tâm niệm điều đó. Anh đã hoàn thành công nghệ nuôi cấy hoàng chi trên bốn loại giá thể từ nguyên liệu của địa phương và đang hướng đến nuôi thử nghiệm đại trà trong nhiều môi trường khác nhau.

Nếu hoàn thành sớm, “công chúa hoàng chi” sẽ bước ra khỏi phòng thí nghiệm, trở thành cây dược liệu quí hiếm xóa nghèo cho nhiều bà con nông dân, và mở ra một hướng đi mới cho ngành dược liệu của Huế nói riêng và VN nói chung.

Theo kế hoạch, tháng mười một sắp tới, anh sẽ tham gia hội nghị khoa học toàn quốc tổ chức ở Hà Nội, công nghệ nuôi cấy hoàng chi sẽ được anh thuyết trình và đăng ký bản quyền.

Lúc ấy, khát vọng cháy bỏng bao nhiêu năm của anh sẽ là hiện thực: VN trở thành nước đầu tiên trên thế giới nuôi cấy thành công hoàng chi bằng phương pháp vô trùng mô và tế bào.

PHAN DU - TTO