Anh Hồ Tấn Tuấn - Trưởng ban quản lý di tích Bảo tàng Đà Nẵng - khẳng định, nếu không kể cố đô Huế thì thành Điện Hải là di tích duy nhất về thành lũy quân sự cổ còn sót lại ở miền trung.
Đầu thế kỷ XIX, khi thương cảng Hội An suy tàn, Đà Nẵng trở thành thương cảng và quân cảng quan trọng nhất. Thành Điện Hải nằm trong hệ thống phòng thủ gồm đồn lũy, pháo đài trên bán đảo Sơn Trà và ven bờ sông Hàn để kiểm soát thuyền bè ra vào cửa ngõ Đà Nẵng. Đó là “Trấn dương thất bảo đài" (hệ thống gồm bảy pháo đài) và các đồn Phùng Hải, Thành An Hải, đồn Chơn Sảng, Định Hải, Thạc Giản... trong đó quan trọng nhất là thành Điện Hải.
Thành cổ Điện Hải tiền thân là đồn Điện Hải, vua Gia Long xây dựng năm 1813, sau đó vua Minh Mạng dời đồn vào sâu trong đất liền (chỗ di tích hiện nay - nằm tại số 3 đường Lý Tự Trọng, trung tâm của TP Đà Nẵng) và đổi tên là thành Điện Hải.
Năm 1847, vua Thiệu Trị mở rộng và xây lại thành theo lối kiến trúc Vauban của Pháp, thành có hai cửa: cửa chính phía nam và cửa Đông, có Hành cung, Kỳ đài, nơi chứa lương thực, đạn dược, các ụ súng đại bác, bao quanh thành là hệ thống hào bảo vệ sâu 3m.
Thành cổ Điện Hải hiện còn sót lại khá nguyên vẹn phần tường và hào phía đông, các góc lồi (ngày xưa là tháp canh). Việc phát hiện dấu tích tường hào phía tây và góc lối phía tây bắc thành có ý nghĩa đặc biệt quan trọng, giúp các nhà khoa học có được cái nhìn bao quát hơn về thành cổ Điện Hải. Di chỉ này sẽ góp phần giúp việc trùng tu thành Điện Hải trọn vẹn và chính xác hơn.
Sở Văn hóa - Thông tin có báo cáo khẩn cấp đề nghị UBND TP Đà Nẵng cho dừng ngay việc san ủi thi công tại công trình 55 Nguyễn Chí Thanh; lùi chỉ giới xây dựng cách thành cổ 15 - 20 m để bảo vệ khu vực 1 của di tích; đồng thời xin phép tiến hành khai quật khảo cổ tại khu vực di chỉ đã phát lộ để hoàn thiện thêm Đề án trùng tu thành Điện Hải đã được UBND TP phê duyệt. Hiện tại đơn vị xây dựng công trình tái định cư 55 Nguyễn Chí Thanh đã chủ động tạm dừng thi công để chờ ý kiến chỉ đạo của UBND TP Đà Nẵng bằng văn bản chính thức.
Theo lãnh đạo Sở Văn hóa - Thông tin, việc khai quật khảo cổ học chắc chắn sẽ được tiến hành và nếu thực sự di chỉ có giá trị lớn thì sẽ mở rộng ra khu vực chung quanh, khu vực hiện nay đang có một số hộ dân sinh sống.
Đáng tiếc là việc xâm hại di tích thành cổ Điện Hải từ lâu báo chí đã lên tiếng nhiều lần nhưng đến nay vẫn chưa được các cơ quan liên quan xử lý dứt điểm.
(Tiền phong)
