Gọi là ngủ đò nhưng có ai xuống đò để ngủ bao giờ? Ấy là ngày xưa, thoạt đầu người ta xuống đò để nghe ca Huế, thả thơ, sau có lúc dường như trở thành mua hoa bán nguyệt. Khi màn đêm buông xuống, sao trời rơi trên mặt sóng, một vài lữ khách thường là kẻ sĩ ra kinh đô thi không đỗ đạt, thầm lặng bước vội qua cầu Trường Tiền, rẽ về Thương Bạc, ngập ngừng đặt chân lên tấm ván cầu, bước vào trong đó.

Cô gái lặng lẽ nhổ neo rời bến. Qua khỏi cầu Bạch Hổ, con đò ngược lên Thiên Mụ, qua điện Hòn Chén, tìm khúc sông vắng buông neo. Đêm ấy lữ khách trằn trọc nằm nghe kỹ nữ kể chuyện canh trường, chuyện mẹ già em dại...

Sông Hương - Phu Văn Lâu, nơi thường diễn ra các cuộc thả thơ thuở trước

Đêm. Thành phố lên đèn như sao sa. Màn sương dày dần lên, cảnh vật mờ đi trong màu trắng đục. Tôi như một lữ khách thích giang hồ với hồn thơ lai láng, tình người nồng hậu bước xuống một con thuyền rồng, có lẽ con thuyền này ngày xưa chỉ dành cho vua chúa. Trước mũi thuyền là một khoảng không gian rộng thoáng để vua hóng mát ngắm trăng, giữa là một sàn gỗ bào nhẵn có mui vòm được trang trí lộng lẫy, xung quanh thuyền có hình rồng và trước mũi là một đầu rồng như muốn bay lên. Trong khoang thuyền dàn nhạc gồm đàn tranh, đàn nguyệt, tỳ bà, nhị, đàn tam. Ngoài ra, còn có đàn bầu, sáo, và cặp sanh để gõ nhịp. Các ca công còn rất trẻ, nam mặc áo dài the, quần thụng, đầu đội khăn xếp, nữ mặc áo dài giữa thế kỷ 18, khăn đóng duyên dáng.

Đêm trên sông Hương

Trăng lên. Gió mơn man dìu dịu. Dòng sông trăng gợn sóng. Con thuyền bồng bềnh.

Không gian yên tĩnh bỗng bừng lên những âm thanh của dàn hoà tấu, bởi bốn nhạc khúc Lưu thuỷ, Kim tiền, Xuân phong, Long hổ tu dương trầm bổng, réo rắt mở đầu đêm ca Huế. Nhạc công dùng các ngón đàn trau chuốt như ngón nhấn, mổ, vỗ, vả, ngón bấm, day, chớp, bùng, ngón phi, ngón rãi. Tiếng đàn lúc khoan lúc nhặt làm nên tiết tấu xao động tận đáy hồn người.

Thú nghe ca Huế tao nhã, đầy sức quyến rũ. Điệu Bắc âm sắc tươi vui, sang trọng như: Phú lục, Cổ bản, Lưu thuỷ; khúc Lộng gồm Phẩm tiết, Nguyên tiêu, Liên hoàn, Hồ quảng, Tây mai, Tẩu mã, Tim tiền, Xuân phong, Long hổ, Bình bản; khúc Long ngâm uy nghi, u buồn, là khúc tang của vua khi băng hà.

Thả đèn trên sông Hương.

Đêm đã về khuya. Xa xa bờ bên kia Thiên Mụ hiện ra mờ ảo, ngọn tháp Phước Duyên dát ánh trắng vàng. Sóng vỗ ru mạn thuyền rồi gợn vô hồi xa mãi cùng những tiếng đàn réo rắt, du dương. Ðấy là lúc các ca nhi cất lên những khúc điệu Nam nghe buồn man mác, thương cảm, bi ai, vương vấn, như Nam ai, Nam bình, Quả phụ, Nam xuân, Tương tư khúc, Hành vân. Cũng có bản nhạc mang âm hưởng điệu Bắc pha phách điệu Nam không vui không buồn như Tứ đại cảnh.

Sông Hương khi hoàng hôn buông xuống

Sử sách có chép rằng, vào tháng 2/1305, vua Trần Anh Tông (1293-1314) đã gả em gái là công chùa Huyền Trân, con vua Trần Nhân Tông (1279-1293) cho Chế Mân vua nước Chiêm Thành, để đổi lấy hoà bình và hai châu là châu Ô và châu Lý, sau đổi thành Thuận Châu và Hoá Châu đất Quảng Trị và Thừa Thiên - Huế ngày nay. Huyền Trân công chúa ví mình như Chiêu Quân thời Hán, nàng Tây Thi của nước Việt xưa, mùa hè năm 1306 nàng gạt nước mắt vâng mệnh cha mẹ, xuống thuyền đi Ðồ Bàn. Thể điệu ca Huế vì thế có sôi nổi, tươi vui, có buồn cảm, bâng khuâng, có tiếc thương, ai oán của kẻ ly hương, của người biệt xứ cả Việt lẫn Chăm. Lời ca thong thả, trang trọng, trong sáng gợi lên tình người, tình đất nước, trai hiền gái lịch.

Tôi nghe tiếng gà gáy bên làng Thọ Khương, cùng tiếng chuông chùa Thiên Mụ gọi năm canh, trong khoang thuyền vẫn đầy ắp lời ca tiếng nhạc, khách và chủ trầm mình trong điệu Gối loan trằn trọc thật xao lòng.

Bấy nhiêu sợi tơ mành
Vương càng thêm rối, rối muôn lòng, khôn lần ra mối.

Ai đó đề nghị cô hát Khúc tương tư gợi buồn da diết, bài Quả phụ ảo não sầu thương. Sau một tuần rượu chúc mừng, đến lượt, tôi muốn được nghe khúc Lưu thuỷ. Cô gái có đôi mắt đẫm buồn đó ngồi xích lại gần tôi hơn, và bắt đầu khúc Lưu thuỷ bằng một giọng ca thật đắm đuối yêu thương, lại như xen lẫn giận hơn, trách móc.

Kể từ ngày gặp nhau
Trao lời hẹn cho vẹn vàng thau
Dây tơ mành ràng buộc với nhau
Ðêm thu rày xuôi mình chạnh nhớ
Cảm thương ngậm ngùi ba thu...

Không gian như lắng đọng, thời gian như ngưng lại.

Đêm nay, tôi thức trắng nghe ca Huế. Ngủ đò đấy chỉ là mượn cách nói xưa, một thực tế xưa.

(Netcodo)