Đến với xứ Huế, như năm 1895 rồi năm 1906 gia đình cụ phó bảng Nguyễn Sinh Sắc và cụ con trai trán rộng tài hoa Nguyễn Tất Thành đi bộ từ xứ Nghệ "vô kinh":

Đường vô xứ Huế quanh quanh

Non xanh nước biếc như tranh hoạ đồ

Cồn hến- một địa danh nổi tiếng ở Huế

là đến với sự thơm tho- tinh tế của miền đất Thần kinh, núi Ngự hay Ngự Bình, nói như Phan Thuận An- tác giả luận án cao học Hộ thành Huế từ trước 1975- khi các chúa rồi vua Nguyễn Gia Long, Minh Mạng xây hoàng thành theo nguyên lý phong thuỷ "Thánh nhân Nam điện xưng vương", thì vua chúa Nguyễn đã dùng Núi Ngự Bình (cao 104m, là đồi hơn là núi) cách bờ phải sông Hương 3km làm tiền án và hai hòn đảo nhỏ (Cồn Hến và Cồn Dã Viên) trên sông Hương lam tay ngai "tả thanh long" "hữu bạch hổ" chầu về hoàng đô.

Cái nhìn khái quát và tổng thể khiến ta có thể nhận nhìn núi Kim Phụng (cao 427m) là chủ sơn của xứ Huế, đường phân thuỷ của hai nguồn Tả Hữu trạch hợp thành Hương giang. Dưới chân núi Kim Phụng, là nơi an nghỉ ngàn đời của bà hoàng hậu họ Phạm của hoàng đế Quang Trung. Và những người dân chài ra lộng vào khơi trên biển Đông bao giờ cũng nhìn núi Kim Phụng để nhận ra xứ Huế mà vào cho đúng cảng Thuận An! (5)

Giáo sư Mai Đình Yên (6) chia VÙNG SINH THÁI TRUNG BỘ  làm mấy KHU SINH THÁI, từ núi đồi xuống vùng ngập mặn. Nhìn theo sinh thái học như vậy, ta có:

+ Một khu Huế núi-đồi (ở phía Tây). Và người Huế khéo tạo nơi đây- từ tự nhiên thành văn hoá-nhân văn (Man-made-Environment)- là khu lăng tẩm để vương. Đấy là một khu hành hương và du lịch- văn hoá (cultural Tourism) của Huế.

+ Một khu Huế cồn bão đôi bờ Hương giang- cùng các nhánh sông Kim Long, Bạch Yến (bị sang lấp hay/ và sửa đổi), An Cựu mà hệ quy chiếu chính là hệ thống hoàng thành- Đại Nội bên tả ngạn cùng chợ Đông Ba, và dải phố xá-trường học- cơ quan bên hữu ngạn.

Phá Tam Giang

+Một khu Huế đầm phá, với những phá Tam Giang, Hà Trung, Cầu Hai...và những cửa eo cũ, cửa Thuận hôm nay, xứ sở của người Huế chài lưới cá tôm....

Cả ba khu sinh thái Huế đó được nối kết bởi dòng Hương và bởi con người xứ Huế- đô thị.

Quy hoạch đô thị Việt Nam bao giờ cũng nổi trội loại hình đô thị Việt Nam bao giờ cũng nổi trội loại hình đô thị-sông. Hà Nội-Huế-Sai Gòn đều có chung mẫu số văn hoá đó của đô thị Việt Nam. Song sắc thái văn hoá Huế đã được Francoise Corrèje, Đào Thế Hùng, Hoàng Phủ Ngọc Tường... khái quát hoá và mô hình hoá rất tài tình và đúng đắn là:

Thành phố- Vườn
Thành phố-Thơ

Vọng Hải đài nhìn ra vườn rau sạch

Theo tôi hiểu, xứ Huế và Bình Trị Thiên nói chung- nhà Nguyễn gọi vùng "tứ Quảng" (Quảng Bình, Quảng Trị, Quảng Nam, Quảng Ngãi) ở hai bên Bắc Nam Huế là Trực Kỳ- mang một ý nghĩa quá độ- trong độ đặc biệt giữa hai miền Nam Bắc nước ta về Trời: miền Bắc có hai mùa nóng- lạnh, miền Nam nóng ấm quanh năm.

Hai miền Nam-Bắc có hai mùa mưa-khô gần như trùng với mùa đông lạnh. Và thực ra ở đây- ít ra là ở thời Nguyễn "ngày xưa"- là vùng không có mùa đông và mùa khô rõ rệt (7)

Chú thích

(5) T.Q.V-TS Tổ Quốc 12-87, tr.21-22. Báo Thể Thao Văn Hoá số 33,8-1989, tr.14 (có thêm nhận xét của tác giả khi đi điền dã Huế 8-93. TC Văn hoá Nghệ thuật số 3-1993, tr.20-27

(6) Chủ nhiệm bộ môn Môi trường Trường ĐHTH Quốc gia Hà Nội

(7) Lê Khắc Phổ- Khí hậu đồng bằng khu vực Huế-Sở VHTT Thừa Thiên Huế, 1993

GS Trần Quốc Vượng - NetCodo