Xứ Huế cũng là vùng quá độ về Đất. Các nhà địa (lý) học như giáo sư Lê Bá Thảo (người Huế), giáo sư Tống Duy Thanh (người Thanh), PTS Vũ Tự Lập (người Hà Nội) đều mách ta rằng: Hải Vân hay Ải Vân nơi ranh giới phía Nam của xứ Huế là ngọn núi cuối cùng của một mạch núi từ Trường Sơn đâm ngang ra biển và đó là đường phân giới cả về địa chất và địa lý trong thiên nhiên nước ta giữa Bắc và Nam. Bắc là cảnh quan đá vôi karstic với các hang động kỳ thú, rừng gió mùa chí tuyến, cân bằng bức xạ quá 75 kcalo/cm2/năm hay tổng nhiệt độ 7500 độ C của vùng chí tuyến.

Nam Ải Vân, là những đới rừng á xích đạo, cân bằng xích đạo, cân bằng bức xạ 95 kcalo/cm2/năm hay tổng nhiệt độ 9500 độ C và càng vô Nam, núi non càng trơ trụi, để lộ các khối đá hoa cương (granit) hùng vĩ.... (8)

Đường Đèo Hải Vân

Đất- Trời xứ Huế như vậy nên cỏ cây hoa lá, động vật xứ Huế cũng nằm trong vùng đệm giữa thế giới sinh vật Ấn- Hoa (Indonesia...): Đấy là đa dạng của một hệ sinh thái phồn tạp. Giáo sư Trần Từ (thân mẫu thuộc hoàng phái Nguyễn) bảo: lạ lùng nhất là món ăn Huế vốn ra đi (GS Phan Ngọc dùng khái niệm "đế vương hoá") từ món ăn Mường! Chợ Đông Ba bán nhiều rau dại cho người Huế sành sỏi dùng ăn; Huế "đế vương" mà vẫn dùng lõi thân  chuối làm canh "nấu với xương bò, xương lợn.... Huế là mảnh đất điển hình của bánh trái, nho nhỏ, thanh thanh, in ít, từ bánh lá bột gạo tẻ rắc tôm chất đến những món trái cây bằng bột nhỏ xíu bày ra đĩa, từ món bánh ướt thịt nướng đơn sơ đến bánh bèo, bánh bột lọc- và món gì cũng cay đến nấc lên rùng mình...

Tôi đã đưa ra bảy tám hệ tạo thành VÙNG VĂN HOÁ HUẾ:

Mẫu pháp lam nguyên gốc vẽ mây và mẫu pháp lam phục chế.

-Hệ tiếng Huế- Hệ Hò Huế-Hệ ca nhạc tài tử cung đình Huế-Hệ Pháp lam Huế, -Hệ món ăn bánh trái Huế- Hệ màu tím, màu trắng trong y phục Huế,-Hệ kinh thành-lăng tẩm đế vương,-Hệ chùa-đền-đình với những dạng vài (vì) giả thủ, thừa lưu, vài chồng, vài luôn.... đan xen kiến trúc Việt Hoa....

Văn hóa Huế là văn hoá đô thị, nhưng tĩnh lặng và thanh bình đến lạ thường, là văn hoá bánh trái, là văn hoá thuyền ca nhạc trên dòng Hương giang, là sự đan xen và giao thoa, giao hoà văn hoá Việt-Chàm, Việt-Minh hương....

Và bàng bạc trong xã hội, văn hoá Huế có một sắc thái hoài niệm cố đô... Có một hội chứng Nostalgie ở người Huế, vì sau khi vua Tự Đức mất (1883) (và trước đó từng mảng nước rơi vào tay thực dân Pháp) rồi sau khi vua Hàm Nghi xuất bôn (1885), cái triều đình còn lại ở Huế, kể từ Đồng Khánh, chỉ còn là hình thức:

Một nhà sinh đặng ba vua
Vua sống, vua chết, vua thua chạy dài!

Tiếp đó vua Thành Thái bị đi đày (1907) rồi lại tiếp đến vua Duy Tân đi đày (1916); đó là những va đập tâm linh lớn vào người Huế. Sinh hoạt cung đình có vẻ vẫn còn đó, Bảo Đại còn một lần làm lễ Nam Giao, song mọi sinh hoạt văn hoá  cung đình và ở các phủ, các ông hoàng bà chúa, các "mệ" là một sự suy thoái, xuống cấp nghiêm trọng. Cho đến khi vua Bảo Đại thoái vị và triều Nguyễn sụp đổ hẳn (1945), mọi sinh hoạt văn hoá Huế, nói theo kiểu Nguyễn Tuân, chỉ còn là vang bóng một thời.... "Cố đô" nào mà chẳng có nỗi niềm hoài cựu!...

Hết

Chú thích

(8) Lê Bá Thảo- Thiên nhiên Việt Nam-NXB Khoa học kỹ thuật, 1977, Vũ Tự Lập-Vietnam donées géographiques-NXB Ngoại văn, 1977.

GS Trần Quốc Vượng - NetCodo