Gùi có nắp - một đỉnh cao của nghề đan lát truyền thống các dân tộc Tây Nguyên.

Vào khoảng năm 1978, huyện Bảo Lộc (cũ) phát động phong trào định canh, định cư trong vùng đồng bào dân tộc. Đang rảnh rang lại được các cán bộ huyện động viên nên ông Toàn đã hăng hái tham gia. Ít ai ngờ đó chính là bước ngoặt định mệnh gắn cả quãng đời còn lại của ông với công tác sưu tầm di sản văn hóa của đồng bào thiểu số Nam Tây Nguyên.

Ban đầu chỉ là sưu tầm cho vui nhưng càng đi ông càng hiểu được giá trị công việc mình đang làm. Ban đầu bằng xe đạp cọc cạch, rồi đến cái xe máy cổ lỗ sĩ Yamaha, ông lặn lội khắp các thôn buôn vùng sâu như Lộc Bắc, Lộc Lâm… Cứ 15- 20 ngày một lần, ông lại khăn gói lên đường. Ông sống thân thiện, nhiều lúc đóng khố như người dân tộc vùng sâu nên đồng bào gọi ông bằng cái tên: K‘Toàn. K‘Toàn bật mí: “Đối với đồng bào, quan trọng là phải giữ chữ tín, cái họ cần lần sau mình vào phải có, có khi chỉ một cái bấm móng tay, một con cá khô nhưng đã hứa là phải có. Mình sống thật với họ, họ không tiếc điều gì. Đã có những đêm ông mơ thấy cả hiện vật, đó là những thứ mà trong bộ sưu tập đang còn thiếu nhưng đã đi 2-3 lần mà chưa đem về nhà được. Ông bảo: “Mê cứ như là trai mê gái lúc thanh niên!”.

Vài năm gần đây ông tậu được chiếc mô tô 125 phân khối, cũng vì thế mà không ít người lầm tưởng ông là dân chơi, nhưng ít ai hiểu, ông nghèo vì sưu tập hiện vật. Một buổi trưa, chúng tôi đến đúng lúc cả nhà ông đang ăn cơm. Ông giở lồng bàn cho mọi người xem, chỉ có rau luộc và một ít tép kho. Vợ ông – một phụ nữ trạc tứ tuần nói thêm: “Ông ấy mê mấy thứ đó quá, biết làm sao?”.

Nhưng thật không uổng công, hiện giờ ông Toàn đang sở hữu khoảng hơn 600 hiện vật mô tả sinh hoạt của các dân tộc ít người tại Lâm đồng. Đồ đạc chất đầy 3 gian nhà ọp ẹp, chỉ có ông mới lấy ra và sắp xếp lại theo đúng vị trí ban đầu. Ông phân loại hiện vật thành 7 nhóm gồm: Đồ gia dụng, công cụ dệt vải, công cụ rèn, đồ săn bắn trên cạn, đồ săn bắn dưới nước, lễ hội dân gian, công cụ trồng tỉa và phát rẫy. Ông quả quyết: “Bộ sưu tập của tôi còn phong phú hơn cả bảo tàng”. Trong đó, đáng chú ý là cặp vòng đeo tai bằng ngà voi – một thứ trang sức đắt giá của đàn ông lẫn phụ nữ dân tộc (nhiều người lâu nay cứ tưởng chỉ có phụ nữ căng tai, đeo vòng), bộ đàn ống tre (dây bằng tre), bộ khố cổ dài 6-7m, bộ kèn bầu đầy đủ từ 1 – 6 ống, gùi có nắp (hiện vật độc bản ngày nay rất hiếm gặp vì ít người biết đan)…

Nghệ nhân K‘Toàn.

Cái cách thể hiện niềm đam mê của K‘Toàn cũng thật đáng nể: Nhiều dụng cụ không còn trong thực tế đời sống của đồng bào nên ông phải đi phục chế lại theo mô tả của các già làng. Nhờ vậy, bộ sưu tập công cụ “phát rừng làm rẫy” của ông phong phú thuộc loại nhất, nhì Việt Nam với gần 100 dụng cụ.

Ngoài hiện vật, ông Toàn còn tự mình chụp, tập hợp hình ảnh về cảnh sinh hoạt của đồng bào, từ những sinh hoạt đơn giản như đan lờ bắt cá, dệt vải đến những nghi lễ tín ngưỡng truyền thống lạ mắt. Ảnh được ông phóng lớn khổ 20 x 30cm và xếp thành tập, nặng đến 10kg.

Chưa có cơ quan nào đứng ra thẩm định giá trị bộ sưu tập tư nhân của ông Toàn, chỉ biết rằng nó rất quí. Nghe nói, có người từ TPHCM lên tận nhà xem và ngỏ lời mua lại bộ sưu tập với giá ba trăm triệu nhưng ông không bán. Ông bộc bạch: “Từ trước đến giờ tôi không muốn bán nhưng mai mốt thì không còn đủ sức khuân ra, khuân vào. Tôi lại cần tiền để sửa chữa lại ngôi nhà đang xuống cấp, mua sắm cho vợ con nên biết đâu…”. Ông mong được Nhà nước cho thuê một mảnh đất thuận lợi gần khu trung tâm, rồi sẽ bán nhà, đất để đầu tư xây dựng một điểm trưng bày khang trang.