Người ta đào quặng diatomite lậu một cách công khai trước mắt mọi người. Chủ tịch xã thì bảo: “Bây giờ, số dân không đào quặng dễ “điểm” hơn là dân đào quặng”. Chính vậy mà mỗi ngày hơn 200 tấn diatomite ở đấy bị “bốc hơi”. Câu chuyện khá thời sự này đang xảy ra tại xã An Xuân, huyện Tuy An, tỉnh Phú Yên. 
 
Chúng tôi lên An Xuân, một xã miền núi khó khăn của tỉnh Phú Yên, nằm cách thị xã Tuy Hòa khoảng 50km. Đó là nơi có mỏ quặng diatomite lớn nhất Việt Nam với trữ lượng dự báo hơn 60 triệu tấn. An Xuân có lẽ là nơi hiếm hoi ở tỉnh này chưa có một mét đường láng nhựa. Con đường từ thị trấn Chí Thạnh (huyện Tuy An) lên xã vùng cao này rộng chỉ chừng 8m, dài khoảng 15km, toàn bụi đỏ. Độc đạo đèo dốc và đất sỏi men theo triền núi khó đi như thế nhưng hàng chục xe tải vẫn kéo nhau gầm gừ lên xuống hầu như không ngơi nghỉ. Cây cối, nhà cửa ven đường nhuốm một màu da cam. 

• Sôi động không khí khai thác lậu

Những “núi” quặng đã vô bao, chờ xe đầu nậu chở đi.

Không khí khai thác đất bầu (tên người dân ở đây gọi quặng diatomite) nhộn nhịp, hối hả với hàng trăm người đang đào, khiêng, vác, phơi... ven lộ. Hai bên đường, quặng diatomite, lớp đã vô bao chất thành đống như núi đang đợi xe đến chở đi, lớp đang phơi ngổn ngang. Tưởng rằng đây là những công nhân của Công ty Phát triển khoáng sản 5 (PTKS5), đơn vị được Bộ Công nghiệp cho phép khai thác diatomite ở An Xuân từ 1992 đến nay sau khi mỏ này được phát hiện, nhưng khi hỏi thăm mới hay, đó toàn là dân làm quặng lậu.

Ông Bùi Công Thành, bảo vệ mỏ Hòa Lộc do Công ty PTKS5 khai thác, cho hay: “Tất cả những “núi” quặng đã vô bao mà các anh thấy đều là của dân. Xe tải chở quặng cũng là của dân đấy”. Điều gây bất ngờ đối với chúng tôi là dân khai thác quặng lậu ở An Xuân làm công khai giữa ban ngày, ngay trước mắt mọi người chứ không hề lén lút như làm lậu những thứ khác. Ông Thành cho biết thêm: “Trước đây, dân khai thác đất bầu lậu làm lén lút ở khu vực xa, nhưng càng ngày quặng càng kiệt nên họ càng tiến gần hơn và hiện tại đang muốn “ăn” luôn đất dưới chân con đường duy nhất nối đồng bằng với xã miền núi này”.

• Sợ đói hơn sợ bị bắt 

An Xuân là một xã thuộc diện nhiều khó khăn. Điện thắp sáng mới có cuối năm ngoái, thuê bao điện thoại đầu tiên mới được lắp đặt hồi giữa tháng 5 này, đường sá – như đã nói, không có một mét nào được láng nhựa. Người dân An Xuân lâu nay lam lũ với cây mía và một diện tích nhỏ lúa ăn nước trời. Chỉ số GDP trên đầu người chưa bao giờ vượt qua mức 2,5 triệu đồng/năm đã phản ánh được đời sống đầy khó khăn của người dân nơi đây.
 
Nhưng An Xuân giàu quặng diatomite, không nơi nào ở Việt Nam có trữ lượng lớn như An Xuân. Người ta không ngờ sau vườn, thậm chí dưới lớp đất nền nhà mình, chỉ cần lật lên là... có tiền. Vậy là, “kể từ năm 2001, người dân ở đây bắt đầu “làm đất”. Người ta đào trong vườn nhà, hết thì tràn lên vùng đồi, còn bây giờ “nơi nào có quặng là ta cứ đào”. Hiện cả xã có khoảng 25 hầm khai thác trái phép. Không chỉ có dân An Xuân, mà dân khắp nơi trong huyện Tuy An, ở Xuân Long (Đồng Xuân)... cũng đến đây lấy đất bầu. Bây giờ bảo đếm những người không làm quặng thì khó hơn là đếm những người làm quặng!” - Chủ tịch Đặng Ngọc Ninh cho biết.
 
Chính vì vậy mà lên An Xuân, bước ra đường là gặp ngay “mỏ” của dân làm quặng lậu! Một phụ nữ quãng 30 tuổi, tự xưng tên Chút, cho chúng tôi biết: “Đây là đất nhà của ông bà già để lại. Hồi trước làm mía, bây giờ thấy có đất bầu nên đào, ai mua thì bán, vậy thôi”. Còn một phụ nữ khác tên Bê, đang phơi quặng ven lề đường, nói: “Nhà nghèo quá nên tranh thủ kiếm ít đất bán cho đầu nậu kiếm sống. Ngày nắng tốt, cả nhà làm cũng kiếm được vài chục ngàn đồng. Đây là khoản tiền quá lớn mà trước đây làm rẫy, trồng đỗ, trồng mè... tụi tôi không dám mơ tới”. “Làm như vậy không sợ bị bắt sao?” – chị Bê đáp: “Tụi tôi sợ đói hơn là sợ bắt”. Còn một thanh niên không chịu nói tên (nhưng chụp hình thì... ô-kê, còn cười rất tươi), người xã An Cư, cho hay: “Hầm nào ở đây cũng có chủ cả, còn chúng tôi là dân làm thuê. Mỗi bao quặng khai thác được chúng tôi được trả 500 đồng cho 5 đứa. Làm giỏi thì mỗi tháng kiếm cũng được 700.000 - 800.000 đồng, đủ gởi về quê nuôi vợ con”. 
 
Từ trên cao nhìn xuống, chúng tôi hãi hùng khi thấy hàng trăm người đang chúi đầu trong những hầm sâu có đến chục mét để đào, vô bao diatomite. Nguy hiểm hơn, bên dưới hầm bị khoét rộng hơn bên trên vì theo lời dân đào quặngï, càng xuống dưới quặng càng có chất lượng. Diatomite là một loại đất rất xốp nên những “hồ lô rỗng” này có thể đổ sập bất cứ lúc nào. Anh chàng thanh niên làm thuê mà chúng tôi gặp ban nãy thổ lộ: “Năm 2002, một chị tên Dương Thị Kim Huệ, người ở vùng 5, bị hầm sập đè chết, tụi tui cũng ngán lắm nhưng tay không làm thì hàm không có thứ để nhai, nên cuối cùng phải dẹp sợ hãi sang một bên”.

• Cơ quan chức năng “bó phép”?

Nhân công đào thuê quặng lậu dưới hầm sâu.

Diatomite là loại quặng được dùng làm nguyên liệu chế biến một số sản phẩm phụ trợ cho sản xuất xi măng, xử lý ao đìa trong nuôi trồng thủy sản... có giá khoảng 260.000 - 300.000 đồng/tấn. Mỗi người dân khai thác thô mỗi ngày có thể đào được 20 - 50 bao (mỗi bao 20kg) bán với giá 1.800 đồng/bao. Còn các đầu nậu thì mua quặng thô của dân làm lậu đem về xay nhuyễn, vô bao, đóng mác “Made in Thailand” và hưởng lợi gấp hàng chục lần. Chính vì thế, lực lượng đầu nậu càng ngày càng tăng ở An Xuân.

Theo Chủ tịch Đặng Ngọc Ninh, hiện An Xuân có khoảng 10 - 15 đầu nậu chuyên thu mua quặng diatomite khai thác trái phép. Những người này mua quặng của dân về “chế biến” tại chỗ hoặc thuê xe tải chở bán ở các tỉnh Bình Định, Khánh Hòa... “Một số đầu nậu như ông Hải (ở An Định), ông Dũng (ở An Cư)... mỗi ngày mua đến 20 tấn quặng, đó là tính số thấp nhất” - ông Ninh cho biết. Nếu chỉ lấy số đầu nậu là 10 thôi, thì ta được một con số khủng khiếp là mỗi ngày An Xuân bị “moi ruột” 200 tấn quặng diatomite lậu!
 
Ông Ninh đưa cho chúng tôi một xấp thông báo của UBND xã về việc cấm toàn bộ cán bộ, nhân dân trong xã khai thác quặng diatomite. Nội dung các thông báo này giống nhau: Nghiêm cấm khai thác và mua bán trái phép đất bầu, cấm xe vận chuyển và các máy xay chế biến đất bầu. Thông báo khẳng định: “Các đối tượng cố tình cản trở hoặc chống đối, ngoài việc bị lập biên bản xử lý hành chính, đình chỉ hoặc thu hồi toàn bộ hiện vật, sẽ bị chuyển hồ sơ về huyện xử lý”. “Về lý thì nói rắn như vậy, nhưng về tình thì khó lắm” - ông Ninh bộc bạch - “Phải nói thật là nhờ khai thác đất bầu mà những năm qua đời sống của người dân đỡ khổ, xã không phải cứu đói như trước đây nữa. Chúng tôi đã lên kế hoạch sắp tới sẽ đến từng hầm lập biên bản và vận động nhân dân không khai thác nữa. Chỉ vận động thôi, chứ bắt bớ thì không nỡ”.

Cách xử lý “tình cảm” ấy của chính quyền địa phương là một trong những nguyên nhân khiến tình trạng khai thác quặng trái phép ở An Xuân ngày càng thêm phức tạp. Đến nay, mới chỉ có 3 vụ các đầu nậu vận chuyển quặng khai thác trái phép bị các ngành chức năng của huyện Tuy An bắt giữ, xử lý; thỉnh thoảng đội quản lý thị trường huyện cũng bắt vài vụ vận chuyển quặng lậu, song khối lượng không đáng kể so với số diatomite bị mất mỗi ngày. Phó Giám đốc Công ty PTKS5 Lương Văn Sinh nói, ông đã từng nhờ huyện đội Tuy An, xã đội An Xuân “bám trụ” một thời gian ở khu vực khai thác trái phép quặng diatomite nhưng cuối cùng “đâu lại vào đó”.
 
Vẫn những chiếc xe tải chở quặng rầm rập “cày” trên con đường đầy bụi đỏ của An Xuân khi chúng tôi “xuống núi”. Tự dưng, tôi nảy ra một giải pháp và thấy mình cũng... có lý. Đó là tại sao các cơ quan hữu quan không đón đường những chiếc xe này mà bắt, phạt và thu tang vật, trong khi An Xuân nối với những nơi khác chỉ bằng một con đường này? Nhưng rồi tôi cũng lo rằng “sáng kiến” này của mình có thể người ta biết lâu lắm rồi, vì nó quá đơn giản, chỉ có điều họ không áp dụng được vì nhiều lý do “khó nói” khác chăng?

(SGGP)