Ở Huế, người làm nghề non bộ không nhiều, họ là người chơi đá khắp thị thành, họ đem cái đẹp đến cho những ngôi nhà vườn mà vật liệu chính chỉ là đá. Thời gian vừa qua tôi có biết anh Xuân Hiền, một người làm non bộ khá nhiều, anh là người làm đẹp cho những ngôi nhà vườn của người khác mà như làm đẹp cho chính ngôi nhà mình.

Những người xa xứ, chiều chiều ra đứng ngã ba cứ trông ngóng về cố hương, bởi nỗi buồn xa quê, nhớ mẹ làm cõi lòng quặn thắt. Để phần nào vơi đi nỗi nhớ quê hương, những người xa xứ đã thu nhỏ hình ảnh quê hương trong những hòn non bộ. Nghệ thuật làm non bộ đã có từ xa xưa và đi vào trong đời sống văn hoá, tinh thần của người dân cố đô Huế, phần lớn trước khoảng sân mỗi nhà thường có một bể nước và trên bể được đặt một hòn non bộ. Những nhà có vườn rộng hơn, chủ nhà dành cho một khoảng sân để thu nhỏ cảnh non nước hữu tình ngay trong vườn nhà. Thông thường người ta có trồng một cây bồ đề, hoặc cây sanh,... trên hòn non bộ để tạo nên phong cảnh thơ mộng trữ tình, điều này thể hiện tình yêu quê hương, yêu cái đẹp, yêu cỏ cây hoa lá và nói lến cái thú thưởng ngoạn tao nhã của ngươi dân xứ ta.

Viên đá vẽ hình Đạt Ma Sư Tổ - tác phẩm của hoạ sĩ Đặng Mậu Triết - tại vườn nhà ông Đinh Thu

Một ngày giữa hạ, tôi lạc về miền Vĩ Dạ và ghé thăm anh Đinh Thu, chủ nhân ngôi nhà rường cổ kính thuộc vùng Tây Thượng. Anh Đinh Thu là người rất mê đá. Nhiều lần anh đã đạp xe lên những vùng đồi núi chỉ để đem về những hòn đá. Khoảng sân trước nhà anh có những tác phẩm đá theo phong cách hiện đại, có tác phẩm như đôi nam nữ đang thể hiện vũ điệu ba lê uyển chuyển hay ở một góc nhìn khác trông như đôi tình nhân đã cách biệt nhau lâu ngày nay được hạnh phùng đang ôm choàng lấy nhau trong tiết nhịp nồng ấm của hai trái tim đang nhập làm một.

Một tác phẩm trong vườn tượng của điêu khắc gia Điềm Phùng Thị

Trong những góc khuất có những chàng đá đang thu mình cô đơn trong vùng không gian im lặng. Rồi trên một chậu kiểu chỉ hai viên đá anh Thu đã tạo nên đỉnh núi hùng vĩ mà những viên đá này với người khác lại không có giá trị gì. Phía xa xa trên ngọn đồi nhỏ trước nhà, có dáng đá như thiếu phụ đứng bế con lạnh lùng, kiêu hãnh gợi lên trong tâm trí tôi hình ảnh hòn vọng phu cô quạnh giữa đất trời và từ đôi mắt đá sầu muộn như ứa đọng những giọt lệ mằn mặn, uất nghẹn rỉ xuống mảnh hồn tê dại, đơn độc đang chìm sâu trong thế giới huyền hoặc của đá. Bỗng nhiên giữa không gian im vắng, văng vẳng những lời ca não lòng "Hỏi đá rêu xanh bao nhiêu tuổi đời... Tượng đá kiên trinh ôm con đợi chồng...." (2) Ôi, đá cũng có tuổi, nghĩa là đá phải trải qua chu trình sinh, lão, bệnh, tử và đã có một thời "Tuổi đá buồn" (3) hắt hiu dưới cơn mưa trắng xoá mịt mùng những lối đi... Đá ở vườn anh Đinh Thu không nhiều nhưng mỗi viên là một tác phẩm khá hoàn chỉnh mà chính anh đã sắp đặt. Có hôm, sau khi sắp xếp đá trong vườn xong, anh nhìn lại và thấy mình như lạc vào thạch trận, anh hãi hùng trước sự bí ẩn của đá.

"Hoa đá" - Một tác phẩm trong vườn nhà ông Đinh Thu

Cố đô Huế ngoài những tác phẩm nghệ thuật được tạo nên từ đá bằng cách sắp đặt hay điêu khắc,... còn có người vẽ tranh trên đá là hoạ sĩ Đặng Mậu Triết, ngoài các bức tranh vẽ trên chất liệu thông thường, anh còn vẽ tranh trên đá. Từ những cục đá sành, đá cuội do chính vợ chồng hoạ sĩ Triết- Hỷ lặn lội đến những vùng xa xôi để tìm kiếm, đào bới tận đáy những con suối hay trong lòng đất sâu và qua đôi mắt nhà nghề, những hòn, những tảng đá được tuyển chọn kỹ lưỡng rồi chuyên chở về nhà. Những viên đá tưởng chừng như vô tri vô giác đã bị người đời quên lãng và mãi mãi chôn vùi dưới bao lớp trầm tích thẳm sâu, nhưng với tấm lòng và tài nghệ của một hoạ sĩ, anh Triết đã thổi vào đá cái hồn thiêng Bi, Trí, Dũng của tổ sư Thiền Tông Bồ Đề Đạt Ma. Những tác phẩm trên đá của anh Triết đa số là vẽ Đạt Ma, lúc thì vô tư lự, khi thì thu thần lại như thể đóng tất cả các giác quan, rồi có bức như bậc thầy đại trí đang trầm mình trong nỗi khổ của nhân loại, có tác phẩm lạnh lùng kiêu bạc, có khi tràn đầy cảm xúc từ bi và có lúc dũng mãnh phi thường... mỗi một phẩm cách của con người đều được thể hiện qua nhân vật huyền bí này, tôi cảm nhận đời sống của vị tổ sư Thiền Tông tuôn trào như một dòng thác của tâm thức. Có tìm hiểu về ngài Đạt Ma, đọc lời kinh của ông giáng thuyết cho vua Lương Võ Đế, chiêm ngưỡng những bức tranh vẽ Đạt Ma trên đá của hoạ sĩ Đặng Mậu Triết, chúng ta mới thấy được cái tài điểm nhãn của người vẽ Đạt Ma, yếu tố nổi bật của mỗi trạng thái tâm đã toát lên một cách cô đọng nơi đôi mắt bi hùng của vị tổ sư Thiền Tông này. Nhìn tranh, nhìn người mà chợt thấy trong mỗi chúng ta đều có dòng chảy của tâm được biểu hiện qua phong cách của ngài Đạt Ma tổ sư.

Tác phẩm đá "Người suy tư" của ông Đinh Thu

Ngoài những vườn đá và những thể cách chơi đá được nêu trên, ở Huế còn nhiều vườn đá khác, đặc biệt là có một vườn tượng rất nổi tiếng của điêu khắc gia Điềm Phùng Thị ở ngôi nhà số 1 đường Phan Bội Châu, vườn tượng của tác giả tài danh này là một công trình sáng tạo đầy tâm huyết với quê hương, chỉ một bộ mẫu tự gồm 7 chữ cái trông rất giản đơn, nhưng với khả năng sáng tạo phi thường và sự biến hoá kỳ ảo tác giả đã vượt qua những ranh giới của con người và gửi lại cho mọi người trên hành tinh này những tác phẩm tuyệt mỹ. Tác giả đã qua đời nhưng vườn tượng của bà luôn có hồn bà ghé đến hằng đêm để thì thầm những lời mà tác giả chưa kịp nói với mọi người khi đang sống trong cõi tạm nào. Mỗi tác phẩm của bà Điềm là một nét đẹp, một ẩn dụ của ngôn ngữ điêu khắc mà người xem có thể cảm nhận được qua sự đồng cảm với tác giả hay bằng trực giác. Một số tác phẩm của bà Điềm như gợi lại trong tôi dấu ấn của một nền văn hoá Chămpa xa xưa mang mang một nỗi u trầm. Có tác phẩm đòi hỏi người xem phải ở đứng một vị trí nào đó mới thấy được sự hoàn mỹ của nó, đó là ẩn nghĩa của nghệ thuật sắp đặt chỉ dành riêng cho những người có duyên với tác phẩm. Thưởng ngoạn vườn tượng của bà Điềm Phùng Thị, tôi như trở về với thế giới kỳ bí của đá, thế giới của tuổi thơ hồn nhiên và thánh thiện mà tác giả muốn nhắn nhủ đối với mọi người trên hành tinh này về một cõi Chân Thiện Mỹ.

Một góc vườn đá ở nhà ông Đinh Thu

Xin hát lên những lời tình ca của cố nhạc sĩ Trịnh Công Sơn "... Làm sao em biết bia đá không đau... Ngày sau sỏi đá cũng cần có nhau". Phải chăng lời nhắn nhủ của những con người giàu lòng nhân ái, đầy nhiệt huyết với cuộc sống, một thông điệp nhân bản nhằm nhắc nhở mọi người hãy yêu thương nhau, hãy cảm thông nhau. Nghĩ về đá, chìm đắm trong thế giới diệu kỳ của đá và liên tưởng đến thân phận những con người cô độc, họ cô độc bởi tình yêu đối với họ là tuyệt đối, nhưng tìm đâu ra tình yêu tuyệt đối ở thế gian này? Phải chăng con người vào thế giới thẳm sâu của đá để tìm đến với tình yêu tuyệt đối và cái đẹp vĩnh hằng?

Tác phẩm "Mẹ bồng con" của Điềm Phùng Thị

Ôi đá ơi! Tưởng chừng đá chỉ là những vật vô tri, vô giác mãi vùi chôn, ngủ say trong lòng đất sâu và bị lãng quên bởi thế giới loài người. Nào ngờ đâu, đá cũng khóc cười, đá trầm tư, hồn nhiên, đá khổ đau, hạnh phúc,... như một đời người. Ôi đời đá, đời người gắn bó với nhau thủa hồng hoang và từ thời xa xưa con người đã gần gũi, thân thiết với đá qua những dụng cụ, vật liệu và rất nhiều sản phẩm khác được chế tạo từ đá để phục vụ cho cuộc sống hằng ngày. Trong cõi tâm linh, trong thế giới nghệ thuật con người đã đánh thức và thổi vào đá những luồng sinh khí tinh hoa của trời đất, của tạo hoá. Qua những bàn tay tài hoa và những tâm hồn ngập tràn niềm bi thương đang thênh thang bay bổng trên tầng trời cao hút xa xăm đã gửi gắm lại trần gian này những vẻ đẹp quyến rũ, những thông điệp huyền ảo, linh diệu trên các tác phẩm đá, nhằm gắn kết tình người, tình nhân loại trong toàn thể thế giới đang hiện hữu suốt dòng thời gian bất tận và không gian mênh mang điệp điệp trùng trùng.

Ghi chú

(2) Trích bản nhạc "Lệ đá"

(3) Nhan đề một bản nhạc của nhạc sĩ Trịnh Công Sơn

(Netcodo)