Miền Trung Tây Nguyên - Nghề vẽ tranh truyền thần ở Huế: Chỉ còn là hồn xưa?

Huế, kinh đô xưa, nơi lưu giữ những nét văn hoá đặc sắc của dân tộc. Từ mảnh đất này, có một thời, nghề vẽ tranh truyền thần đã bắt được nhựa sống. Thế mà, bây giờ, những hoạ sĩ truyền thần yêu nghề chỉ nhắc lại nó với ánh nhìn xa xăm và cái lắc đầu tiếc nuối…

Có một thời, đoạn giữa của đường Phan Đăng Lưu được gọi là con đường của tranh truyền thần. Qua năm tháng, nghề vẽ tranh truyền thần ngày càng mai một, những tiệm vẽ cũng đóng cửa dần. Hoạ sĩ Công Thanh, nhân chứng cuối cùng của phố truyền thần cũng “dời đô”. Phố truyền thần biến mất.

Một buổi chiều, tôi ghé thăm tiệm vẽ của Công Thanh trên đường Nguyễn Huệ, anh đưa cho tôi xem những dụng cụ vẽ một thời gắn bó với anh. Chúng đã phủ đầy bụi bặm và gỉ rét. Anh kể về nghề xưa với giọng nói say mê nhưng đượm buồn, đầy tiếc nuối. Và tôi cũng thấy nao lòng muốn viết về cái nghề đã từng là nét đẹp của một thời nhưng đang dần rơi vào lãng quên.

Từ năm 1997 trở về trước, khi máy vi tính với kỹ thuật photoshop còn là một khái niệm chưa phổ biến với người dân đất cố đô thì tranh truyền thần vẫn còn chỗ đứng trong nền nghệ thuật đồ hoạ. Những con người muốn níu giữ hình bóng của quá khứ, tìm chút hoài niệm trong những tấm hình cũ đều đến với tranh truyền thần.

Cái quan trọng đầu tiên trong mỗi bức truyền thần là sự chính xác. Chính xác trong từng chi tiết, từng nếp nhăn và cả trong từng ánh mắt. Chính vì thế mà người vẽ tranh truyền thần thường vẽ carô hay dùng thước để đo tỷ lệ. Người miền Trung thường gọi vẽ tranh truyền thần là vẽ chân dung nhưng dường như thế vẫn chưa nói lên hết ý nghĩa của tranh truyền thần. Một bức tranh được gọi là truyền thần khi nó mang được cái thần của bức tranh và truyền cảm xúc cho người thưởng thức.

Sự chính xác trong tranh truyền thần không đơn giản là sự chép lại hình ảnh một cách cứng nhắc. Nó đòi hỏi cái tâm và cái nhìn có chiều sâu của người vẽ. Từ làn da mịn màng, những sợi tóc mảnh mai, mềm mại cho đến cái nhìn dịu vợi nơi ánh mắt trong mỗi bức truyền thần không đơn giản là sự chịu khó, cẩn thận và nhẫn nại mà còn là sự bắt gặp thế giới nội tâm, sự giao hoà, đồng điệu của hoạ sĩ với đứa con tinh thần. Vẽ tranh truyền thần không chỉ là vẽ tranh thờ như một số người vẫn nhầm tưởng mà còn là vẽ lại những chân dung để kỷ niệm, lưu giữ vẽ đẹp của một thời. Chính cái thần trong mỗi bức tranh luôn gợi cho người xem cái cảm giác ấm áp như ánh mắt của người thân yêu đang dõi theo họ, chia sẻ cùng họ. Trong mỗi bức tranh kỷ niệm, đôi lúc, họ lại bắt gặp chính mình của một thuở xa xưa, một thời thanh xuân thơ mộng.

Thế rồi, luồng gió hiện đại thổi qua. Máy móc ra đời. Con người hiện đại muốn sự năng động và nhanh chóng. Tranh truyền thần vẽ theo kiểu truyền thống hiển nhiên rơi vào lạc lõng. Ai cũng công nhận nó đẹp, nó có hồn, nó là một tác phẩm nghệ thuật thật sự nhưng không còn ai đủ kiên nhẫn để chờ vẽ xong một bức truyền thần. Thay vào đó, họ lưu lại hình ảnh của mình chỉ bằng một cái “tách” của máy kỹ thuật số hay giữ lại hồn xưa của những bức ảnh cũ chỉ qua cái computer nhiều chức năng. Với kỹ thuật hiện đại này, những “thượng đế” có thể thay thế được đôi mắt nhỏ của mình bằng một đôi mắt đẹp khác, xoá đi những nếp nhăn trên gương mặt hay có thể có những phông màu rạng rỡ. Trong khi, tranh truyền thần chỉ là những hình ảnh mộc mạc, tập trung chủ yếu vào phần hồn của bức tranh.

Một chút nuối tiếc, ngậm ngùi cho hồn xưa đã úa, tôi tìm đến với hoạ sĩ Công Thanh, cháu của hoạ sĩ Công Thành, người một thời là tác giả của những panô quảng cáo ở các rạp chiếu phim của Huế. Những năm tháng của tuổi trẻ, anh đã dồn hết nhiệt tâm của mình lên từng nét môi, ánh mắt của những bức truyền thần. Nhưng, hôm nay, anh đang vẽ những bảng quảng cáo, phục hồi ảnh cũ trên máy tính. Tất cả những tranh vẽ của anh ngày nào vẫn còn đó, rất nhiều, cả trên giấy, cả trong ký ức. Nhưng, cũng chỉ để anh đem ra khoe với những người bạn tâm giao hay ngắm những lúc rảnh rỗi.

Anh hồn nhiên kể cho tôi nghe những mẩu chuyện nhỏ, thú vị từ cái ngày anh còn là một hoạ sĩ vẽ tranh truyền thần. Câu chuyện về 2 trường hợp khóc oà trước bức tranh của anh bởi 2 lý do khác nhau làm cho tôi thấm thía được sự truyền cảm rất đỗi mạnh mẽ của tranh truyền thần. Ở tranh truyền thần, người xem không chỉ thấy được hình ảnh của người thân mà còn có cảm giác họ đang ở bên mình, đang nhìn mình, đang chia sẻ với mình. Vì thế mà vị khách hàng thứ nhất đã thất vọng khóc oà lên khi không bắt gặp trong bức tranh sự ấm áp thân quen của người đã khuất. Trái lại, người thứ 2 lại tức tưởi bởi cảm xúc dâng tràn khi gặp lại hồn xưa.

Nhìn những bức truyền thần với vẻ đẹp mộc mạc, trầm tĩnh đến lạ thường và những bức ảnh kỹ thuật số ngập trong sắc màu, bỗng nhiên trong tôi nảy ra một sự so sánh. Vẫn biết, mọi sự so sánh đều chênh vênh và mỗi loại hình nghệ thuật có một ưu điểm riêng mà sao tôi vẫn thấy một sự tiếc nuối rưng rưng. Đã xa rồi hồn xưa… Trong lòng tôi cũng vang lên câu hỏi nhức nhối như những người yêu loại hình nghệ thuật này: liệu sau này nghề vẽ tranh truyền thần sẽ đi về đâu?