Nghệ nhân Y Lon

Tôi tìm đến nhà Y Lon khi ông đang ngà ngà men rượu cần. Vì thế mà ông nói với tôi chuyện chỉnh chiêng đam mê và gan ruột nhất: "Cái chiêng cất lời cũng như người ta có miệng cất tiếng hát. Khi hát thì lời có lúc phải dài như sông Sê Rê Pôk, có lúc phải bát ngát như đồng cỏ M'Đrắc, có lúc phải cao vời thẳm như trời, lại có lúc phải sâu lắng, thâm trầm như phát ra từ ruột đất...

Đánh chiêng cũng phải theo bài bản, theo niềm vui nỗi buồn mà đánh sao cho lọt lỗ tai, thấu tận buồng tim, lá phổi để người nghe phải biết vui cùng mà bật ra tiếng cười, buồn cùng mà rơi nước mắt.

Nhưng mà không phải cái chiêng nào cũng nghe theo cái tai mình, cái bụng mình. Mình muốn nó cất tiếng cao, trong, nó lại ra tiếng khàn khàn, bèn bẹt. Mình muốn nó có tiếng ấm, dày, nó lại chói tai, ngoa ngoắt... Vậy thì phải dạy nó, phải nắn lại nó, phải làm cho nó biết nghe theo tay mình, bụng mình...".

Rồi Y Lon đến cái dàn trên bếp lửa lấy cái chày đen bóng bởi bồ hóng, làm bằng gỗ cà chít (giống như gỗ lim), lôi dưới gầm k'pan (ghế dài) ra một cái chiêng kná nhỏ, hướng dẫn tôi cách chỉnh chiêng: "Chỉnh chiêng thông thường dùng dùi gỗ. Muốn âm thanh cao, phải đập vào lòng chiêng cho mặt chiêng căng lên. Muốn âm thanh thấp phải đập cho mặt chiêng chùng xuống.

Điều quan trọng là phải biết đập chỗ nào, cách vành chiêng bao nhiêu đốt ngón tay, cách giữa lòng chiêng nhiều hay ít, chỗ đập to hay nhỏ thì cái chiêng cất lời cao hay vừa phải, trầm ít hay trầm nhiều. Cũng có lúc, người ta phải dùng búa sắt, khi cần đập mỏng mặt chiêng để lấy cái tiếng chiêng cao nhưng hơi ngắn không ngân nga.

Ngoài ra người ta còn có một cách chỉnh chiêng khác là đổ thêm sáp ong đen vào mặt chiêng để cho lời chiêng trầm lại. Điều quan trọng trong đánh chiêng là sự phối hợp giữa tay đánh và tay hãm cho cái tiếng bay ra dài hay ngắn...".

Tôi hỏi: "Ai dạy cho Y Lon cách chỉnh chiêng?". "Ông bà mình dạy cho mình lúc còn nhỏ, cũng dạy cho nhiều đứa khác nữa, nhưng không phải ai cũng làm được đâu. Chỉnh chiêng phải có hai cái lỗ tai tốt, có cái nhạc trong hồn mình. Không có hai thứ đó thì đừng cầm cái dùi chỉnh chiêng, nó làm cái chiêng thêm hư thôi...".

(TTO)