Miền Trung Tây Nguyên - Thấy Huế từ chiếc xích lô

Chắc chắn một điều rằng, hình ảnh Huế, văn hoá Huế qua lăng kính du khách trong - ngoài nước sẽ bị thiếu một điều gì đấy, nếu một mai thức dậy, bỗng dưng trên đường phố không còn bóng dáng một chiếc xíchlô nào cả. Xíchlô, mà nói cụ thể hơn là những người đạp xíchlô có mặt ở khắp nơi trong thành phố Huế chính là đối tượng tiếp xúc và để lại ấn tượng đầu tiên đối với du khách. Tuy nhiên, ấn tượng đó tốt hay xấu thì câu trả lời lại là cả một câu chuyện dài...

Huế không phải là địa phương duy nhất trong cả nước có xíchlô, nhưng xíchlô Huế có những đặc trưng rất thú vị mà nhà nghiên cứu văn hoá - võ sư Nguyễn Văn Dũng đã nhận xét trong cuốn "Tượng đài sông Hương" rằng: "Cũng như tính cách Huế, xíchlô Huế vừa phải, chừng mực, không cao quá để bị gió lật, không thấp quá để chẳng thấy lấp lánh dòng sông, không rộng quá để đôi lứa lắc đầu, không hẹp quá để ngại ngùng ai đó. Biết phận mình, xíchlô Huế từ hình dáng cho đến màu sắc không loè loẹt, không gò gẫm cố học làm sang. Mấy năm gần đây, chủ nhân nhiều xíchlô như muốn khoe một chút tâm Huế u hoài đã sơn xe màu hoàng hôn tím".

Xíchlô có mặt tại Huế khoảng cuối thế kỷ 19 và đối tượng phục vụ ban đầu là tầng lớp quý tộc. Khi xíchlô đã trở nên phổ thông hơn một chút, thì đối tượng chính là các "cậu ấm", "cô chiêu" được gia đình thuê tháng (cho dễ quản lý) để đưa đón ngày hai buổi đến trường. Tiếp đến là phục vụ các quý bà, quý cô đi lại, chợ búa... Bây giờ, xíchlô Huế phần lớn chỉ phục vụ cho việc đi lại của khách du lịch và một bộ phận nhỏ người dân.

Một dạo "nhìn" võ sư Nguyễn Văn Dũng kể chuyện, tự dưng tôi trách tại sao mình không sinh ra sớm hơn khoảng 30 năm để được làm "một học trò trong Quảng ra thi", để được yêu một cô gái Huế quyền quý, để bị gia đình ngăn cấm, để được "đêm đến trời mưa, hai đứa lén thuê một chiếc xíchlô che diềm kín mít như phòng tân hôn, rồi cho xe diễu hành khắp phố phường, trước mặt bá quan thiên hạ cho bõ ghét sự đời". Không ở đâu những vòng quay chầm chậm của xíchlô lại "duyên" và gợi được nhiều điều như ở đường phố Huế. Những chiều mùa hạ, những sớm đầu thu, nếu làm một cuốc xíchlô qua cầu Trường Tiền, dạo quanh những cung đường đền đài rêu phong, dù là người bản xứ cũng cảm thấy lòng lạ lẫm, nôn nao, bồi hồi như đi xa lâu ngày mới trở về. Những ngày mưa dài lê thê, dù có lòng gỗ đá cũng thấy xót xa, tâm trạng khi nhìn chiếc xíchlô vì mưu sinh mà lầm lũi trong mưa gió.

Cứ mỗi lần nghe ai đó nhắc tới xíchlô Huế, tôi lại nhớ "Phương xíchlô" - thi sĩ sống bằng nghề đạp xíchlô đã quá cố mà chắc chắn sẽ để lại một "ấn tượng khó quên" đối với ai đã gặp bằng lối sống và những câu thơ hào sảng, bồng bềnh kiểu như: "Vắng khách đôi khi về chở gió/ Không tiền không bạc vẫn cười vang/ Dừng lại bên cầu nghe nước chảy/ Chợt thấy mình giọt nước Hương Giang". "Phương xíchlô" mất bên dòng Thạch Hãn ở Quảng Trị cách đây 3 năm. Với xíchlô Huế, ở một phương diện nào đó, đây là một "mất mát không thể nào bù đắp được" bởi trong giới hành nghề xíchlô, "Phương xíchlô" là một hiện tượng đặc biệt, là "dị nhân", là một "tài sản" riêng có của Huế.

Thành phố Huế hiện tại có đến 595 người hành nghề xíchlô đang sinh hoạt trong các nghiệp đoàn xíchlô, xe thồ Đông Ba, xíchlô du lịch, xíchlô xe thồ bến xe phía nam và ga Huế, do LĐLĐ thành phố Huế quản lý. Ngoài ra, còn có khoảng 2.000- 2.500 người hành nghề xíchlô tự do. Ngoài "dị nhân Phương xíchlô" đã trở thành hoài niệm, còn có những người được học hành đàng hoàng, mà theo lời Nguyễn Văn Dũng là "nói tiếng tây như gió, trưa du xe vào bóng cây râm mát nằm đọc Thiền luận - Suzuki". Đáng tiếc là số này chỉ đếm được trên đầu ngón tay. Phần lớn những người hành nghề xíchlô ở Huế hiện nay là lao động nghèo, vì không được học hành tới nơi, không có nghề nghiệp ổn định nên cực chẳng đã mới mua chiếc xíchlô chở khách kiếm sống qua ngày. Chính yếu tố này đã làm ảnh hưởng không nhỏ đến chất lượng phục vụ, nếu không muốn nói là "góp phần" làm xấu đi hình ảnh, con người và văn hoá Huế khi đối tượng mà xíchlô Huế hướng tới chủ yếu là khách du lịch. Một thời gian rất dài, các nhà quản lý, những người kinh doanh du lịch và các phương tiện thông tin đại chúng luôn bị các du khách trong - ngoài nước đến Huế than phiền về chuyện giá cả, cung cách, thái độ phục vụ, làm "cò" cho các quán bia, karaoke ôm và quan trọng hơn cả là chất lượng của ngoại ngữ và sự hiểu biết tối thiểu về văn hoá Huế. Anh Hoàng Quân - người đang sinh hoạt trong nghiệp đoàn xíchlô du lịch ở Huế - hơn một lần thừa nhận: "Trước đây, tui hay tìm cách để lấy của khách những khoản tiền mà đúng ra họ không phải trả. Thỉnh thoảng cũng thấy áy náy, nhưng vì cuộc sống khó khăn nên lần mô tui cũng tặc lưỡi cho qua".

Thời gian gần đây, mọi chuyện có vẻ nền nếp hơn khi LĐLĐ thành phố Huế đứng ra thành lập các nghiệp đoàn xíchlô - xe thồ ở các chợ, bến xe, nhà ga... Tuy vậy, sự biến chuyển chỉ mới có một phần, bởi trong một lúc, có những chuyện mà LĐLĐ thành phố Huế biết, nhưng chưa thể nào kham nổi, đó là việc "nâng cấp" ngoại ngữ, sự hiểu biết về lịch sử, văn hoá Huế và điều quan trọng nhất là phải có một tấm lòng với du khách.

Trong lần gặp bà Rita Mcbeth Fontaine - Chủ tịch Hiệp hội Hoà bình thế giới, cũng là giảng viên của một trường đại học cộng đồng tại Mỹ mới đây, bà Nguyễn Thị Kinh - Giám đốc Trung tâm Hỗ trợ, trang bị trường học và giáo dục nhân đạo Huế đã thiết tha đề nghị tổ chức Hoà bình thế giới giúp đỡ Huế nâng cao kỹ năng giao tiếp cho đội ngũ xíchlô, xe thồ và bán hàng rong với lý do đầy thuyết phục rằng: "Những người đạp xíchlô, những người bán hàng rong có mặt khắp mọi ngõ ngách của Huế chính là những người sẽ để lại ấn tượng đầu tiên và cũng có thể là những ấn tượng khó quên đối với du khách về thành phố Huế - thành phố di sản, thành phố festival của Việt Nam. Xa hơn nữa, tại sao không đặt vấn đề tôn vinh Huế từ chiếc xíchlô, xem xíchlô như một hình ảnh độc đáo để quảng bá con người, văn hoá Huế?". Bà Rita Mcbeth Fontaine đồng ý và kết quả là một lớp học ngắn hạn (3 ngày) đầu tiên dành cho khoảng 100 người kiếm sống bằng nghề đạp xíchlô ở thành phố Huế, do LĐLĐ thành phố Huế phối hợp tổ chức trong hạ tuần tháng 10.2005.

Tại lớp học, các học viên đã được trang bị lại những kiến thức tưởng là đơn giản, nhưng lại có ý nghĩa rất thiết thực trong việc "bắt" khách, cũng như để lại "ấn tượng khó quên" đối với du khách. Anh Nguyễn Lai - một người hành nghề xíchlô du lịch - tâm sự đầy tự hào: "Lâu ni mỗi khi gặp khách nước ngoài, tui toàn hỏi bằng tiếng Anh "bồi" rằng: "Hello! Would you like to go?" và luôn nhận được những cái lắc đầu không hiểu là đang nói gì. Nay nhờ đi học lớp ni, tui mới được thầy giáo nói cho biết là phải hỏi là: "Hello! Would you like to ride?". Anh Phan Phương - một người đạp xíchlô du lịch khác - nói: "Sau khi tham gia lớp học, có những thứ đơn giản như lần đầu tiên tiếp xúc với khách lạ, phải trấn an họ đừng lo lắng về giá cả, an ninh, thức ăn... thì họ sẽ rất thích, nhưng làm nghề đạp xíchlô gần hai chục năm, giờ tui mới biết. Tệ thiệt, lâu ni tui chỉ quan tâm một điều là mỗi cuốc xíchlô được bao nhiêu tiền và không quan tâm đến việc khách nghĩ như thế nào - anh cười thật tươi. Gặp lại sau hơn một tháng kể từ ngày tham gia lớp học, anh Nguyễn Công ở tổ xíchlô-xe thồ khách sạn Century khoe mình vừa ngộ ra được một điều rất quan trọng: "Càng ngày tui càng thấm thía việc luôn tươi cười, lịch sự với khách du lịch có ý nghĩa như thế nào. Trước đây mỗi khi mời khách không được, tui hay cáu gắt. Bây giờ thì khác rồi, được hay không được chi tui cũng cười thật tươi, rứa là họ cũng cười lại thật tươi, vui thiệt" - anh nói.

Trước ngày rời Huế, bà Rita Mcbeth Fontaine luyến tiếc: "Ba ngày cho một lớp học là quá ít và chúng tôi chỉ mới giới thiệu cho họ những kỹ năng cơ bản đầu tiên". Bà hứa: "Chúng tôi sẽ quay trở lại với một chương trình tiếp theo".

Nếu ví việc dùng chiếc xíchlô để tôn vinh hình ảnh, văn hoá Huế là một ngôi nhà thì lớp học mà tôi vừa kể là những viên gạch đầu tiên làm nền móng. Việc có "xây" tiếp được hay không và "xây" như thế nào không chỉ dựa vào sự nỗ lực cá nhân của bà Nguyễn Thị Kinh, bà Rita Mcbeth Fontaine hay lãnh đạo LĐLĐ thành phố Huế...