Đàn đá Khánh Sơn phát hiện năm 1979.

Từ lâu thế giới được biết Việt Nam là chủ nhân của trống đồng Đông Sơn, gắn với thời Hùng Vương, một loại trống thuộc kiểu mà học giả nổi tiếng người Áo Hê-gơ, từ năm 1902 đã xếp vào loại 1 trong cách sắp xếp các loại trống cổ thành 4 loại của mình. Cũng từ mấy chục năm nay, thế giới được biết Việt Nam còn là quê hương của bộ đàn đá độc đáo Ndút Liêng Krak do một người Pháp, ông G.Condoninas phát hiện tháng 2-1949 tại Tây Nguyên và bộ nhạc cụ thời tiền sử vô giá này hiện được lưu giữ tại Viện Bảo tàng Con Người - Paris.

Nhưng từ năm 1979 đến nay, chúng ta liên tiếp phát hiện thêm nhiều bộ đàn đá khác và nếu kể cả bộ đàn đá Ndút Liêng Krak cho thấy: đến nay các bộ đàn đá đã tìm được đều nằm trong khu vực từ Tây Nam Khánh Hòa, Tây Bắc Ninh Thuận, Lâm Đồng đến Buôn Ma Thuột, Đắc Lắc và nơi tập trung nhất là ở Khánh Sơn. Đặc biệt ở Khánh Sơn, ngoài việc tìm ra các bộ đàn đá, qua việc khai quật, khảo sát người ta còn phát hiện ra những dấu hiệu chế tác đàn đá tại chỗ.

Khánh Sơn là một huyện miền núi phía Tây Nam của tỉnh Khánh Hòa. Từ Ba Ngòi, Cam Ranh lên tới trung tâm của huyện Khánh Sơn chỉ có hơn 30km. Nơi đây có thung lũng Tô Hạp, một vùng đất phì nhiêu chạy dài theo con sông Tô Hạp. Khánh Sơn có nhiều ngọn núi cao như dốc Gạo, Hòn Gầm, Hòn Dung, Hòn Xanh. Ngoài con sông Tô Hạp bắt nguồn từ Hòn Xanh ở phía Đông chảy ngược về hướng Tây, Khánh Sơn còn có sông Cua Ró, có suối Cây Chay, suối Đá Nhảy, suối Lớn, suối Nhỏ và nhiều suối khác nhỏ hơn không có tên.

Dân cư sinh sống tại đây có người Chu-ru, người Raglai, nhưng hiện nay phần lớn là dân tộc Raglai… Đồng bào Chu-ru số đông đã di cư đi nơi khác, một số sang huyện Khánh Vĩnh ở phía Bắc, số khác chuyển vào Ninh Thuận ở phía Nam để sinh sống.

Tuy có nhiều núi cao, rừng rậm nhưng đất ở Khánh Sơn, đặc biệt là vùng thung lũng Tô Hạp khá màu mỡ. Ở trên độ cao hàng trăm mét so với mặt biển, khí hậu ở đây càng đi lên càng thấy mát mẻ, thích hợp với sự sinh trưởng của cây thông và rất gần với không khí mát mẻ của Đà Lạt. Từ Cam Ranh đi lên chỉ hơn chục km, ta sẽ gặp những vạt thông nối tiếp nhau. Càng đi lên, thông càng dày, cao vút. Chỉ tính diện tích thông tự nhiên, vùng này đã có hàng ngàn hécta. Lâm trường Khánh Sơn ngày nay có nhiệm vụ chủ yếu là bảo quản, phát triển thông và chế biến nhựa thông.

Đây cũng là vùng đất của cổ tích, thần thoại, đến nay còn để lại nhiều di tích rất lý thú đối với các nhà khảo cổ học, dân tộc học và các ngành văn hóa, nghệ thuật. Đáng chú ý là truyền thuyết về Tảng Đá Hú, có liên quan đến nguồn gốc dân tộc Raglai và đàn đá Khánh Sơn. Chuyện kể rằng từ thời rất xưa,  thuở mới khai thiên lập địa, Trời và Đất còn ở rất gần nhau nhưng lại là hai kẻ thù của nhau, luôn xảy ra những cuộc xô xát. Trời - tiếng Raglai gọi là Cây Gơrâm - có tướng giúp Trời đánh giặc, còn Đất chỉ có hai vợ chồng "ông trồng cây, ông xây núi" là Cây Mơxiri và Mô Vila làm bạn với chim muông, cây cỏ. Hàng năm, Cây Gơrâm và Cây Mơxiri, Mô Vila đánh nhau bất phân thắng bại, đánh mệt thì tạm giải hòa, ít lâu sau, cuộc chiến lại nổ ra: Trời làm mưa gió, sấm sét, bão bùng dâng nước ngập lụt, Đất thì dâng núi cao, chĩa gươm giáo, bắn cung tên lên Trời. Càng lên cao đến gần Trời, Đất càng nổi trống và mõ la dữ dội để uy hiếp nhà Trời. Con cháu của Cây Mơxiri, Mô Vila ngày càng đông đúc nhưng vì cùng một dòng học nên không được phép lấy nhau. Vì đánh mãi không thắng được Đất, Trời phải tìm cách đánh lén. Nhân một buổi Cây Mơxiri, Mô Vila phải đi xây núi, trồng cây phía biển vắng nhà, Trời bèn tung sấm sét đánh ngay vào giữa bữa ăn trưa của con cháu Đất. May mà con cháu Cây Mơxiri, Mô Vila không ai bị chết, chỉ bị sét đánh văng ra bốn phía. Nghe tiếng sấm sét, Cây Mơxiri, Mô Vila hối hả chạy về, quân nhà Trời rút chạy, Đất đi tìm con cháu thì thấy đứa bị văng vào bếp, đứa ra ruộng bo bo, đứa dưới gốc cau, đứa nằm trong bụi dây mấu. Nhân đó ông Cây Mơxiri, Mô Vila bèn lấy tên các vật đã che chở cho con cháu ông để đặt thành họ cho chúng luôn. Từ đấy về sau, người Raglai, con cháu ông có bốn họ: Pinăng (cau), Catơ (bobo), Pupurơ (tro), Chơmơle (mấu). Các họ khác nhau được làm sui gia, dựng vợ gả chồng với nhau, và bốn họ của đại gia đình dân tộc Raglai ngày càng đông vui, hòa thuận, đánh thắng giặc trời, giặc ngoại xâm, xây dựng cuộc sống ấm no, yên lành trên vùng rừng núi quê hương mình. Ngày nay bên bờ một con suối nhỏ ở Khánh Sơn còn có một tảng đá lớn nhô lên mặt đất cao tới hơn đầu người, màu đá xanh đen, mặt nhẵn bóng, đồng bào gọi là Patâu Hu (Tảng Đá Hú). Dùng viên đá hay thanh gỗ cứng gõ vào Patâu Hu có tiếng vang như tiếng sắt, tiếng đồng. Thậm chí, khi kề sát miệng vào mặt đá, hú lên một tiếng hồi âm của tiếng hú cũng vang đi rất xa, dội đi khắp núi, khắp rừng như có hàng chục, hàng trăm người ở bốn phía cất tiếng hòa theo. Theo lời của người già Raglai, đây là tảng đá thiêng, ngày xưa mỗi lần thúc quân đánh lại Trời, ông Cây Mơxiri, Mô Vila lại gõ vào tảng đá này làm lệnh, tiếng đá vang xa khiến quân nhà Trời cũng phải khiếp sợ.

Cùng với những truyền thuyết xa xưa về Tảng Đá Hú, một số cán bộ, bộ đội đã có dịp qua vùng Khánh Sơn trong hai cuộc kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ thường kể cho nhau: Tại một nơi nào đó thuộc vùng này đôi khi nghe vang vọng trong đêm khuya một thứ âm thanh rất lạ, nghe phảng phất như tiếng chuông lẫn trong tiếng gió rừng, suối chảy nhưng có tiếng vang rất xa, trên đường hành quân cả chục cây số vẫn còn nghe thấy. Cũng có người cho đó là những công cụ giữ rẫy, đuổi thú rừng đến phá hoa màu của đồng bào ở đây.

Cuối năm 1978, khi nhân dân Khánh Sơn hân hoan chuẩn bị đón danh hiệu xã Anh hùng vừa được Nhà nước tuyên dương thì có tin trong dịp này bà con dân tộc Raglai sẽ đưa bộ đàn đá cổ truyền được cất giấu từ lâu ra biểu diễn để chào mừng. Sở Văn hóa và Thông tin tỉnh phối hợp với Bộ Văn hóa và Thông tin đã cử đoàn cán bộ, chuyên viên lên Khánh Sơn tìm hiểu việc này và sau đó là những đoàn công tác khác nhau làm nhiệm vụ phát hiện, thăm dò, khảo sát tại chỗ. Kết quả là vào dịp kỷ niệm Cách mạng Tháng tám và Quốc Khánh 2-9-1979, lễ công bố chính thức việc tìm ra bộ đàn đá Khánh Sơn đã được tiến hành tại TP. Nha Trang. Bộ đàn đá được công bố lần này do ông Bo Bo Ren, người dân tộc Raglai ở Khánh Sơn đào được và cất giấu trong hang đá hàng chục năm nay đem dâng hiến cho Nhà nước. Bộ đàn gồm 12 thanh đá được đẽo gọt với độ lớn nhỏ, dài ngắn khác nhau, tạo nên những âm thanh khác nhau. Ông Bo Bo Ren tự xếp 12 thanh đá này thành 2 bộ, mỗi bộ gồm 6 thanh, bộ A có thanh nặng nhất là 9kg, thanh nhẹ nhất 5kg. Bộ B thanh nặng nhất là 28,1kg, thanh nhẹ nhất là 10,5kg. Tổng trọng lượng của bộ A 50,5kg và tổng trọng lượng bộ B lên tới 110,8kg. Về niên đại, qua bước đầu nghiên cứu về dân tộc, địa chất, khảo cổ học, dự đoán bộ đàn đá này đã được chế tác ít nhất cũng cách đây khoảng từ 2.000 đến 5.000 năm. Ở mỗi thanh đều có vết mòn nhẵn ở một chỗ nhất định, trừ một thanh có 2 điểm cách nhau vài cm. Điều lý thú là khi gõ vào mỗi thanh ở bất cứ điểm nào đó cũng cho một âm thanh riêng của thanh đó rất đồng nhất, trừ thanh có 2 vết mòn nhẵn ở 2 điểm âm thanh có độ cao khác nhau. Điểm gõ vang nhất ở mỗi thanh chính là những vết đã mòn nhẵn chứng tỏ những người chế tác ra nó đã có sự tính toán, cân nhắc khá chính xác và bộ đàn đã có quá trình sử dụng rất lâu, trước khi ông Bo Bo Ren phát hiện nên mới có được độ mòn nhẵn như vậy.

Các nhà nghiên cứu về âm nhạc, về nhạc khí đã xếp đàn đá Khánh Sơn vào loại nhạc cụ "roi", tức là loại nhạc cụ tự rung như cồng, chiêng, đàn tơ-rưng… và bộ đàn này kết thành một nhạc khí tổng hợp nhiều "roi" theo một thang âm cố định, rất phù hợp với thang âm của bộ đàn đá Ndút Liêng Krak đang cất giữ ở Paris, đã được phát hiện từ năm 1949 ở Đắc Lắc. Với bộ đàn đá này, có thể tấu lên các điệu dân ca quen thuộc của các dân tộc ở Tây Nguyên, có thể biểu diễn những bản nhạc mới sáng tác theo phong cách Tây Nguyên, có thể phối hòa âm theo truyền thống riêng của Tây Nguyên mà vẫn phù hợp với yêu cầu hiện đại.

Cùng với việc phát hiện ra bộ đàn này, các nhà nghiên cứu sau khi khai quật và khảo sát tại đỉnh núi Dốc Gạo, thuộc địa phận thôn Tô Hạp, xã Trung Hạp còn tìm ra nhiều dấu tích chứng tỏ người xưa đã chế tác đàn đá tại đây với nhiều khối đá và mảnh vụn thuộc loại đá phún trào (ri-ô-lit pooc-phia) có nhiều ở Khánh Sơn, cũng là loại đá để chế tác đàn đá Khánh Sơn.

Sau bộ đàn đá của ông Bo Bo Ren, những năm sau này, nhiều nơi ở Tây Nguyên và ngay tại Khánh Sơn còn tiếp tục tìm được nhiều bộ đàn đá khác.

Lên thăm Khánh Sơn ngày nay, được bà con dân tộc Raglai vốn có truyền thống mến khách đón tiếp, bên bếp lửa nhà sàn, được uống rượu cần, được nghe các già làng kể chuyện và nhất là được nghe trực tiếp những âm thanh đàn đá ngay tại nơi chế tác ra nó từ hàng nghìn năm trước, thật là sảng khoái đối với du khách có dịp đến thăm vùng đất thiêng liêng này.

(Báo Khánh Hòa)