Mắm Đức Lợi từ lâu nổi tiếng ở Quảng Ngãi cùng các tỉnh lân cận và làng mắm Đức Lợi trở thành làng nghề truyền thống của tỉnh. Nhưng rồi, làn sóng thị trường làm cho mắm Đức Lợi chao đảo. Người quê chợt giật mình và cuộc đi tìm thương hiệu cho làng bắt đầu từ đó…

• Con đường của thương hiệu

Mắm Đức Lợi đã có thương hiệu.

Ông Võ Ngọc Minh, 86 tuổi, xã Đức Lợi, huyện Mộ Đức, kể: “Cái hồi tôi còn vọc đất đã được chứng kiến sự hưng thịnh nghề chế biến mắm ở làng. Ngày mùa, bến cửa Lở tấp nập cảnh trên bến dưới thuyền mua bán cá cơm”.

Nhiều hộ còn dùng xe thồ theo bộ hoặc dùng thuyền theo đường biển tận cửa biển Sa Kỳ (huyện Sơn Tịnh), Sa Cần (huyện Bình Sơn) hoặc vào cửa Sa Huỳnh (huyện Đức Phổ) mua cá chở về muối mắm.

Nhà ông Minh mỗi năm muối đến 500-700 thùng tô nô (tính ra khoảng từ 15-21 tấn cá). Nghề chế biến nước mắm đã giúp ông nuôi cả một gia đình 10 đứa con. Nhiều như nhà ông Nguyễn Nhì mỗi năm muối từ 1.000-1.500 thùng tônô (khoảng từ 21-45 tấn cá)…

Những con cá cơm tươi rói, phơi bụng trắng tinh được đem trộn với muối biển Sa Huỳnh, sau đó đổ vào thùng tônô làm bằng gỗ mít rồi dùng vỉ tre chèn xuống để muối cả năm trời thành mắm. Nước đầu gọi là nước nhĩ. Những năm đầu thập kỷ 60 của thế kỷ trước, quy trình sản xuất được dân làng cải tiến bằng cách muối cá trong thùng tônô có đắp lù (đường dẫn mắm nước ra ngoài).

Do phải muối cả năm mới thành mắm nên người quê vừa bán mắm đồng thời vừa muối cá. Họ nói nhiều về mắm tháng 3, bởi lúc này lòng biển khá sạch, con cá cơm đánh bắt được bụng cũng trắng nên mắm có màu đỏ tươi sóng sánh, thơm lừng.

Nước mắm ở Đức Lợi từ lâu “thống soái” thị trường Quảng Ngãi và một số huyện lân cận của Quảng Nam, Bình Định. Thế mà cách đây chừng 7 năm, các mối hàng ở Quảng Ngãi, Quảng Nam đồng loạt lắc đầu.

Chị Bùi Thị Út, chủ thương hiệu mắm Hồng Út kể: “Thấy cơ sự làm ăn bên bờ vực thẳm, vợ chồng bàn tính: Bỏ nghề lấy gì sống, mà nếu bỏ là mất luôn cái nghiệp của cha ông”. Chị lấy xe đạp đi lại mối bán hàng cũ, rồi dạo vô khách sạn, nhà hàng.

Đến khi trở về nhà mang cả giỏ mắm của các thương hiệu mắm Phan Thiết và Phú Quốc, rồi nói với chồng: “Mắm Đức Lợi quê mình ngon thì ngon thật, nhưng vẫn kém thơm. Đã vậy, mình bỏ mắm trong can nhựa làm nhiều chủ quán ngại sang qua, sớt lại dơ tay và chuyển đi nơi xa rất bất tiện”. Chị quyết định cải tiến bằng cách mua chai nhựa, đong nước mắm vào. Mặt khác, để mắm có hương thơm, chị quyết định phân tầng giữa muối và cá trong thùng tônô…

Sau nhiều lần cải tiến, mắm của chị Út, của anh Hiền tiêu thụ vẫn cứ chậm. Thấy vậy, chị Út lại cắp nón đến những đại lý mắm ở Quảng Ngãi, xem những chai mắm của các nơi chuyển về bày bán. Chuyến đi thứ hai này, chị vỡ lẽ: có cái chai mắm bằng nhựa chưa đủ, bởi thiếu cái nhãn hiệu nên có người không tin là mắm thứ thiệt của Đức Lợi, thậm chí còn bị nơi khác lợi dụng mua mắm của Đức Lợi về pha chế thêm nên mắm không còn thơm ngon…

Năm 1999, thương hiệu mắm Bảy Hiền, mắm Hồng Út, Hồng Ngoan lần lượt ra đời… Chị Bùi Thị Út kể: “Tôi lên xã xin thương hiệu. Chủ tịch xã nghe trình bày bị hấp dẫn liền, nhưng ông lắc đầu: Chuyện này chưa có tiền lệ nên tao hổng biết. Mày chịu khó viết cái giấy tao ký vào rồi lên phòng công thương của huyện trình bày thì người ta bày mối cho”.

Người quê, vốn xa lạ với giấy tờ, nhưng đã quyết định như vậy nên chị dặn lòng phải cố gắng. Lên huyện, rồi Chi cục đo lường chất lượng, lòng cứ phập phồng đến nỗi dự định đặt tên thương hiệu chị cũng quên. Nhiều cán bộ ở Chi cục đo lường gợi ý, chị ghép tên vợ chồng lại thành thương hiệu cho nước mắm của mình.

Chị Trần Thị Kiều, chủ cơ sở nước mắm Xuân Lan, kể: “Thấy bà con có thương hiệu làm ăn dễ dàng hơn, số lượng mắm nhà mình làm ra ít nhưng để bán được cũng cần có thương hiệu. Thế nên, tôi đem bàn với các chủ lò mắm khác là chị Nguyễn Thị Ánh, Nguyễn Thị Phương, Đinh Thị Hường và Trần Thị Diễn.

Cả năm chị em cùng thống nhất phải đăng ký thương hiệu, nhưng để năm cái tên vào đó ai chấp nhận? Cuối cùng 5 chị em cùng quyết chọn tên con gái đầu của chị Diễn là Xuân Lan làm tên thương hiệu”. Có thương hiệu rồi, họ làm thêm cái giấy cam kết với nhau là phải đảm bảo chất lượng hàng hóa chứ đừng để xấu cái thương hiệu của mình.

Vừa làm mắm vừa xây dựng thương hiệu, bây giờ ở xã Đức Lợi đã có 22 thương hiệu. Những thương hiệu Bảy Hiền, Hồng Út, Hồng Ngoan, Xuân Lan, Hùng Dũng trở thành thân quen ở thị trường Quảng Ngãi.

* Tiếp thị thương hiệu

Có thương hiệu là mừng, nhưng để thương hiệu nằm lòng trong người tiêu dùng, nhất là các nhà hàng, khách sạn lớn ở Quảng Ngãi mua dùng là chuyện không đơn giản. Anh Đinh Văn Hồng, kể: “Có thương hiệu rồi gia đình phải mua chai lọ, thùng cattông đựng mắm, rồi mắc điện thoại để tiện liên lạc. Nhưng đó, cũng chỉ là phần “hậu” còn cái chính vẫn là khâu chất lượng và tiếp thị”.

Chị Bùi Thị Hồng, chủ thương hiệu mắm Hồng Ngoan kể: “Tui đèo xe máy, chở mắm đến nhà hàng nằn nỉ xin lấy cho vài chai. Họ cười bảo, ở đây chỉ xài mắm Phú Quốc, mắm Phan Thiết thôi. Tui hỏi, hóa ra giá mình chào “mềm” hơn là một lợi thế. Tui lấy chai mắm mời họ nếm thử. Nếm rồi, tui hỏi địa điểm của bếp và mang cả chục chai thẳng xuống cho họ...”.

Ra khỏi nhà họ, chị nhẩm tính lợi chưa thấy nhưng mất đi mấy lít mắm. Tiếc mắm, tiếc luôn cả công vợ chồng thức khuya dậy sớm đong mắm vô chai. Còn lên các thị trấn miền núi, những hiệu bán buôn xưa nay quen nhận can nhựa mắm, nay thấy mắm có nhãn mác, có số điện thoại, nơi sản xuất, địa chỉ liên lạc cũng thích lắm nhưng ngại thêm tiền. Biết vậy nên chị lựa lời: “Bà con dùng mắm bây giờ ngon hơn, tiện lợi hơn thì cũng vui lòng cho xin thêm ít tiền mua cái vỏ chai”.

Người quê đi tiếp thị bắt đầu là những nơi đã mua bán cũ rồi những cửa hiệu bán buôn mới. Họ càng đi, càng hiểu rõ lời dạy của ông, cha phải biết “bỏ con săn sắt, bắt con cá rô”.

Tiếp thị kiểu quê như vậy, nhưng kiên trì rồi cũng thành. Hôm đầu tiên nghe đầu dây điện thoại bên kia nói mang cho vài chục thùng mắm, vợ chồng chị Hồng mừng quýnh quáng…

Thế rồi, mắm Đức Lợi được đựng trong chai nhựa có hình con cá cơm bơi, có địa chỉ, hàm lượng đạm, ngày sản xuất, đăng ký chất lượng rõ ràng dần dần lấy lại vị thế trong lòng người tiêu dùng. Chị Bùi Thị Út kể: “So với hồi chưa có thương hiệu, bây giờ, chuyện làm ăn tăng lên gấp chục lần.

Ngoài việc thu mua cá ở Đức Lợi, chị còn mở các điểm thu mua ở Sơn Tịnh, Bình Sơn và Đức Phổ. Lắm khi ở biển Quảng Ngãi khan cá, vợ chồng chị điện thoại vào các đại lý thu mua ở Phan Thiết đặt họ thu mua và muối sơ qua theo quy trình của chị, rồi sau đó chị thuê xe chở cá về. Không chỉ dừng lại ở thị trường trong tỉnh, mắm Hồng Út còn “mang chuông đi đánh xứ người” với những đại lý ở Huế, Vũng Tàu.

Phó Chủ tịch UBND xã Đức Lợi Cao Văn Minh cho hay: Để tạo điều kiện cho dân làng làm ăn và đưa thương hiệu mắm của Đức Lợi đi xa, địa phương đã quy hoạch 2 ha để các hộ dân lập điểm chế biến. Kế hoạch này đã được huyện trình tỉnh phê duyệt.

(SGGP)