Hơn một thế kỷ qua kể từ khi "tái phát hiện", khu di tích Mỹ Sơn còn rất nhiều điều chưa được biết đến. Hàng trăm bài viết, nhiều công trình khoa học về Mỹ Sơn được công bố, nhưng lòng đất Mỹ Sơn còn ẩn chứa bao nhiêu điều của nhiều thế hệ của một tộc người gửi gắm qua các công trình kiến trúc, các tác phẩm điêu khắc cho đến hôm nay chưa được giải mã.

1. Kiến trúc gạch sụp đổ còn nguyên trạng trong lòng đất. 2. Ngói mũi lá, khai quật năm 2005. 3. Khối kiến trúc gạch có trang trí điêu khắc. 4. Bãi vật liệu đá qua khai quật.

Những bí ẩn về kỹ thuật xây dựng là vấn đề được các nhà nghiên cứu quan tâm tìm hiểu. Kiến trúc Champa ở Mỹ Sơn hiện nay, dù được xây dựng trong thế kỷ nào, các viên gạch xây dựng nên tháp đều được xây mài khít liền khối, không hề thấy mạch vữa kết dính. Các viên gạch liên kết với nhau vững chắc, ổn định gần ngàn năm nay.

Các viên gạch gắn kết với nhau tạo ra công trình kiến trúc thanh thoát khoẻ mạnh, hình khối nuột nà giàu cảm xúc. Vậy người xưa xây dựng theo kỹ thuật nào, có chất kết dính hay không?

Hàng chục năm nghiên cứu, các nhà nghiên cứu đã đưa ra những bằng chứng thuyết phục. Những kiến trúc ở Mỹ Sơn được xây dựng bằng gạch đã nung sẵn, vật liệu này được chế tác ngay tại địa phương. Phân tích hoá chất trên bề mặt kết dính các viên gạch cho thấy các viên gạch được gắn kết bằng nhựa thực vật khai thác tại rừng núi trong vùng. Đó là nhựa cây dầu rái (tên khoa học Dipterocarpus Alatus), là chất nhớt dạng nước có màu vàng nhạt trong suốt, độ kết dính cao, không thấm nước. Khi sử dụng bôi trên bề mặt, các viên gạch gắn kết với nhau vững chắc.

Để xây tháp, các viên gạch được mài bề mặt khá phẳng gắn với nhau bằng nhựa cây dầu rái tạo nên khối chập liền khít liên kết ổn định vững chắc. Khi xây, dựa vào mặt bằng, bình đồ khối tạo tác nên hình dáng, người ta xây mài chập các viên gạch với nhau.

Tiếp theo là khắc tạc các hoa văn, hoạ tiết trang trí trên kiến trúc, sau khi hoàn thành lại phủ lên toàn khối một lớp nhựa mỏng làm chất ngăn cách hạn chế sự tác động của môi trường; chính vì thế các kiến trúc ngàn năm tuổi vẫn ngời lên màu gạch đỏ tươi nồng ấm, mặc cho sự can thiệp của tự nhiên.

Kết quả nghiên cứu này càng được khẳng định khi năm 2003 các cuộc khai quật khảo cổ nhóm tháp G tại Mỹ Sơn, các chuyên gia Ý đã khẳng định nhựa cây dầu rái là chất kết dính trong kiến trúc tháp Champa và sử dụng chất này phục vụ cho việc trùng tu tôn tạo.

Theo tài liệu bia ký để lại, trên nội dung văn bia Mỹ Sơn I tạo dựng vào cuối thế kỷ 4 đầu thế kỷ 5 cho biết, trước khi vùng đất này được dâng lên thần linh vĩnh viễn, đây là nơi tu luyện của các đạo sĩ, những người chịu ảnh hưởng của Ấn Độ giáo khi gia nhập vào đời sống tinh thần cư dân Chăm, nơi đây đã có nhiều đền tháp được xây dựng bằng vật liệu nhẹ như gỗ tre, nguyên liệu có sẵn tại địa phương. Khi điều kiện kinh tế phát triển, đền tháp được xây dựng bằng chất liệu gạch, đá bền vững.

Trong khi đó, những công trình kiến trúc hiện còn cho biết được xây dựng từ thế kỷ 8 (tháp Mỹ Sơn C7). Năm 2005, một cuộc khai quật khảo cổ học trong lòng đất Mỹ Sơn được tiến hành trước nhóm tháp D, nhóm tháp trung tâm của khu di tích này. Dưới lòng đất từ độ sâu 0,9 đến 1,1m so với mặt bằng hiện tại và 2,3m so với mặt bằng lòng kiến trúc cho thấy ở đây có một lớp kiến trúc có niên đại sớm hơn, đã từng được dựng xây trước đó. Lớp kiến trúc này có các bộ phận trang trí còn nguyên khối được khắc tạc đẹp, có tính nghệ thuật cao, những ngói mũi lá dài nhọn; đầu ngói ống trang trí hoa văn như kiến trúc được biết đến qua các cuộc khai quật Trà Kiệu - kinh đô Simhapura cổ kính của người Chăm xưa nằm không xa Mỹ Sơn.

Kết quả khai quật này cho thấy có một lớp kiến trúc được xây dựng sớm, sau này do nhiều yếu tố bị sụp đổ mà các công trình kiến trúc hiện còn xây đè lên trên cùng một địa điểm.

Cuộc khai quật tháp F1 năm 2002 cho thấy mặt bằng phần đế tháp có bình đồ hình chữ nhật, phần thân tháp có mặt bằng hình vuông. Chất liệu và kỹ thuật xây dựng cùng mỹ thuật trang trí có sự chênh nhau của thời đại dựng xây. Đặc biệt, trong lòng tường thân tháp phát hiện một viên gạch sử dụng lại có hoa văn trang trí, cho thấy khi xây dựng lại tháp, việc sử dụng lại nguyên liệu của thời đại trước là bình thường. Như vậy ngôi tháp này phải có hai niên đại dựng xây của hai phần khác nhau. Việc xây dựng nhóm tháp G có dùng lại những thành phần chất liệu đá của các công trình trước đó đã bị sụp đổ. Biết bao thế hệ người Chăm dựng xây tạo tác, thế hệ này qua thế hệ khác để có một diện mạo Mỹ Sơn hôm nay.

Ngoài các tác phẩm nghệ thuật chất liệu đá, qua khai quật lòng tháp Mỹ Sơn C7 đã tìm thấy một bộ đồ trang sức bằng lim loại quý có giá trị mỹ thuật cao - những vật dâng cúng cho thần. Thông tin từ những trang sử đá cho biết các triều đại Champa thường dâng cúng các hiện vật kim loại có giá trị lên thần linh. Nhưng đến nay, chỉ tìm thấy một bộ đồ trang sức kim loại trên. Khi nghiên cứu thành phần trên các bệ thờ, các nhà nghiên cứu nhận thấy dấu vết kỹ thuật dùng để gắn các hiện vật kim loại quý. Đó là các lỗ mộng hình vuông, mộng tròn có kích thước nhỏ. Việc phát hiện những đồ kim loại liên quan đến các di tích là tín hiệu cho thấy một nẻo đường tiếp cận để tìm hiểu khu di tích này một cách toàn diện hơn.

TS Lê Đình Phụng (Viện Khảo cổ học)

(SGTT)