Trong nhiều định danh về đất Quy Nhơn, như nơi quy tụ con người, thành phố thi ca... tôi thật thích cái tên gọi: xứ sở loài chim yến.

Một phần bởi Quy Nhơn có nhiều tiềm năng về yến sào. Ngay trên địa bàn Quy Nhơn, bạn biết không, có hẳn một hòn đảo mang tên đảo yến, với hàng loạt câu chuyện kể về loài chim yến. Và nhất là hành trình tìm ra những hang yến trên bán đảo Phương Mai, có lần, tôi được nghe người dân làng Hưng Lương, xã Nhơn Lý kể, tưởng như đang nghe một huyền thoại.

Vậy nhưng, tự thâm tâm, tôi nghĩ, đấy chẳng phải là xuất xứ duy nhất của tên gọi này.

Tôi còn nhớ, một lần, một nhà văn nữ Bình Định đã dùng hình ảnh loài chim yến để nói về khát vọng, cả về những nỗi nhọc nhằn trên hành trình sáng tạo. Vậy đó, bản thân loài chim này đã mang trong mình biểu trưng về khát vọng, về sự hiến dâng hết mình cho sáng tạo, cho những mục đích chân - thiện - mỹ của đời. Đó là khát vọng chim yến.

Và người Quy Nhơn - Bình Định đã hằn in từ trong tâm thức mình, từ máu thịt mình, khát vọng ấy của loài chim ấy. Hãy dõi nhìn từ lịch sử, trên mảnh đất miền Trung đầy nắng và gió này, vượt qua bao gian nan của những ngày đầu khi hãy còn là vùng lưu viễn châu - nơi lưu đày xa nhất của những tội nhân, người Bình Định đã sớm tạo dựng cho mình một trong những thương cảng nổi tiếng Đàng Trong vào quãng thế kỷ XVI - XVII mang tên Nước Mặn, sánh cùng Hội An (Quảng Nam), Thanh Hà (Huế). Trong đó, nếu Hội An được biết nhiều bởi những hoạt động giao thương rầm rộ, thì Nước Mặn mang tầm ảnh hưởng mạnh về văn hóa suốt cả Đàng Trong. Ngay trên vị trí xưa là cảng - thị ấy, ta còn bắt gặp nhiều tên gọi: phố hàng xáo, xóm gốm... phản ánh sự hình thành những phố nghề, phố buôn bán náo nhiệt. Chỉ tiếc là những biến động của tự nhiên, với việc cửa Cách Thử bị lấp, làm cho quá trình phát triển của thương cảng này đứt đoạn vào cuối thế kỷ XVII.

Rồi cũng từ mảnh đất này, với khát vọng và sức vươn của những con người thượng võ, đã hội tụ dưới ngọn cờ đào, mà làm nên một cuộc khởi nghĩa nông dân long trời lở đất cuối thế kỷ XVIII. Đầu thế kỷ XX, Quy Nhơn lại vươn lên, trở thành một trong những đô thị biển Việt Nam tương đối phát triển thời ấy... Và rồi đến những năm đầu thế kỷ XXI, khát vọng ấy lại trỗi dậy cùng bao dự định ấp ủ của người Quy Nhơn: lấy Khu Kinh tế Nhơn Hội làm động lực, làm sức bật để Quy Nhơn - Bình Định vươn lên, cất cánh.

Khát vọng chim yến. Bao lần tôi đã nghĩ vậy. Vậy mà một chiều, trước tấm ảnh chụp Quy Nhơn nhìn từ trên cao của một nghệ sĩ nhiếp ảnh tên tuổi, tôi lại giật mình; cả thành phố trông như hình một bên đôi cánh loài chim yến và cánh bên kia, chưa thành hình, nhưng sẽ chính là khu đô thị mới Nhơn Hội trên bán đảo Phương Mai. Hai cánh cửa mở ra trên đôi cánh ấy, chính là hai cảng biển, một là cảng Quy Nhơn hiện tại và một là cảng Nhơn Hội sẽ thành hình nay mai.

Nhiều nhà văn hóa đã nói đến vai trò của cảng biển, như một cánh cửa để mở ra với thế giới, không chỉ có vai trò làm đầu mối cho giao thương, mà quan trọng hơn là tạo lập ý thức về vai trò của sự giao lưu, giao thương, và lấy đó làm hành trang trên đường phát triển. Mở ra biển Đông đón ánh bình minh, dường như đó cũng là quy luật sống của loài chim yến: luôn sống trong những chiếc hang cửa hướng ra phía Đông - phương mặt trời mọc. Và do vậy, ta cũng chẳng mấy ngạc nhiên, khi dãy núi nơi có những chiếc hang yến ấy ở Bình Định lại được đặt tên là Phương Mai - phương của bình minh, phương của ngày mai.

Cánh yến báo hiệu mùa xuân, báo hiệu ngày mai. Tôi nghĩ vậy khi hình dung về tư thế thành phố thân yêu của chúng ta trong tương lai. Phải chăng, khi hội đủ cả đôi cánh, đôi cánh ấy sẽ đưa thành phố trỗi dậy, tụ lực cho một cuộc bay dài. Để rồi kết tụ nên thành quả, nên giá trị, nên những niềm vui hiện hữu trong mắt người. Mà ngay từ bây giờ, qua nhận xét của bè bạn gần xa khi đến với Quy Nhơn, ta cũng đã gặp những nhận xét chân tình về diện mạo mới của Quy Nhơn. “Quy Nhơn là đô thị biển đang trên đường tạo lập thương hiệu”- như nhận xét của GS-TS Hoàng Đạo Kính chẳng hạn.

Hẳn nhiên, cũng như chính hành trình gian khó của loài chim yến, thậm chí đã phải lấy cả máu huyết của mình ra để kết tổ, cuộc hành trình mang khát vọng chim yến sẽ có không ít gian nan và thử thách. Nhưng ngay trong mỗi nụ hoa hôm nay mà còn có cả những nhọc nhằn và giọt giọt mồ hôi của người làm vườn kia mà. Và những kết quả tựu thành mới chính là sự đền đáp ân tình nhất cho những giọt mồ hôi mặn nồng ấy.

Tôi đã đi và đã gặp, những nụ cười trên mỗi đôi mắt, những niềm tin đã cháy lên trên mỗi tâm hồn người Bình Định. Tôi xin gọi đấy là khát vọng chim yến.

(Baobinhdinh)