Gốm Chỉ Trung đỏ hỏn màu đất mẹ. Chính cái mộc mạc đơn sơ đó gợi cho những người con vùng quê này in đậm nỗi nhớ bờ ao, mái tranh, tiếng gà gáy trưa của một miền quê từ trong sâu thẳm: Cảm thương cho xứ lò nồi/Chỉ một cục đất nặn nồi nấu cơm. Đến làng gốm Chỉ Trung ở Phổ Khánh (Đức Phổ) tôi nghe một cụ bà tuổi đã ngoài 70 kể chuyện về gốm.

Hồi còn trẻ cụ vừa chạy giặc, vừa buôn bán đồ gốm với 2 gánh nặng trên vai đi ròng rã 40-50 cây số để đổi gạo lấy cái ăn và tiếp tế cho bộ đội, du kích. Có hôm chạy tránh pháo gánh gốm vỡ sạch sẽ, mảnh văng đỏ đường làng. Bọn Mỹ trên ngọn núi Dâu ngày ngày lù lù vào làng đâu biết những ụ đất đen sì nhả khói sớm chiều kia để nuôi bộ đội dội lửa vào đầu chúng.

Trời phú cho Chỉ Trung có được chất đất sét vừa dẻo, vừa mịn màng. Từ đó gốm Chỉ Trung có được cái chất riêng. Đất sét vàng 2 phần mang về trộn cùng với 1 phần đất xanh chở từ chân núi Dâu. Đất trải ra phơi khô 2-3 ngày sau đó đập ra cho tơi, sàng qua lưới lấy đất mịn nhồi nước cho vào máy xay trộn thật đều. Đất thành phẩm được nắn thành cục để cho ráo đủ độ dẻo và coi như đã qua công đoạn làm đất. Đối với các lò sản xuất thủ công, mọi công đoạn pha trộn và nhồi đất đều được tiến hành bằng tay rất nặng nhọc và tốn nhiều công. Khâu làm đất tốt nên sản phẩm gốm Chỉ Trung bề mặt láng bóng, chắc nịch, ít bị rỗ. Đất sau khi để ráo được đưa lên bàn quay để tạo sản phẩm. Cục đất hiền lành trở thành một vật có hồn, do bàn tay người thợ khéo léo truyền thụ. Sản phẩm làm ra được phơi 2 đến 3 nắng cho ráo bớt độ ẩm, nếu không sẽ bị hỏng khi nung.

Việc xếp đồ gốm vào lò do một thợ chuyên úp lò đảm nhiệm. Trong làng chỉ vỏn vẹn có vài thợ úp lò. Không phải ai cũng có thể xếp được sản phẩm vào lò theo một trình tự để đảm bảo sản phẩm chín đều, không bị nứt vỡ, làm cho lửa nhen vào đều qua các kẽ hở giữa các sản phẩm vì vậy ông thợ úp lò được coi như "bà đỡ". Thông thường phải báo trước cho "bà đỡ" 3-4 ngày và tiền công mỗi lần xếp lò 50.000 đồng. Lò gốm Chỉ Trung là loại lò tròn cao từ 2,5 đến 3 mét. Tuỳ vào lượng sản phẩm lò có thể xây loại 2 cửa đến 4 cửa, hiện nay phổ biến là lò 2 cửa. Mỗi cửa được một thợ đốt lò chịu trách nhiệm. Chọn ngày trời nắng ráo, sản phẩm được đưa vào lò đốt liên tục trong thời gian khoảng 7 tiếng đồng hồ là chín. Trong quá trình đốt lò, sự cố có thể xảy ra trong trường hợp lò bị sập nồi bên trong. Vì vậy người làm gốm có quan niệm, vào ngày xếp lò mọi người phải đảm bảo tắm rửa sạch sẽ, kiêng kị việc người trong nhà có tang đến.

Trong sự cạnh tranh của nền kinh tế thị trường, từ năm 1990 đến nay, khoảng 80 lò gốm Chỉ Trung đã lần lượt đóng cửa. Một số lò chuyển qua làm gạch. Bởi sản phẩm làng nghề không còn chỗ đứng trên thị trường. Hiện toàn xã chỉ còn chục lò hoạt động.

Những chủ nhân của các lò gốm bây giờ cho biết, sau cơn bĩ cực của làng nghề, gốm Chỉ Trung tồn tại được là do biết năng động nắm bắt thị trường, thường xuyên thay đổi chủng loại như: Sản xuất chậu kiểng, chậu phong lan, nồi đất, niêu đất phục vụ cho các nhà hàng nấu cơm niêu, kho cá bống, chưng tim cật, làm ấm đất sắc thuốc. Sản phẩm gốm Chỉ Trung không tráng men, hoa văn đơn giản, giá cả rẻ, vừa túi tiền người mua cũng là một thế mạnh. Ông Bùi Phô năm nay đã ngoài 60 tuổi, là một trong những người chung thuỷ với nghề gốm hơn nửa cuộc đời của mình tính toán, bình quân mỗi tháng ông đốt 2 đến 3 lò gốm, trừ chi phí còn lãi được 2 triệu đồng.

Hy vọng, bức tranh làng nghề sẽ khởi sắc, tạo công ăn việc làm và thu nhập cho nông dân, giảm bớt tình trạng con em phải vào Nam bôn ba đủ nghề kiếm sống. Các nghệ nhân ở địa phương cần khuyến khích truyền nghề rộng rãi cho lớp trẻ nối nghiệp; tổ chức tham quan và học hỏi thêm kỹ thuật làm gốm ở các địa phương khác; đổi mới phương thức kinh doanh; mở rộng thị trường; thường xuyên thay đổi mẫu mã; tạo ra những sản phẩm độc đáo để tạo dựng tên tuổi thương hiệu gốm Chỉ Trung.

(Baoquangngai)