Rượu Bàu Đá sản xuất tại làng Cù Lâm, xã Nhơn Lộc, huyện An Nhơn là sản phẩm  có thương hiệu mạnh của tỉnh Bình Định. Từ chỗ chỉ được đựng trong chai, lọ đơn giản, những giọt rượu trong vắt của làng Cù Lâm đã được nâng niu bởi những chiếc áo đẹp - sang và đương nhiên đã nâng tầm giá trị cho sản phẩm.  

Để mục sở thị, tôi về tận làng gốm Bát Tràng (Gia Lâm, Hà Nội) - nơi làm ra những chiếc bình độc đáo, góp phần tạo dáng và đưa rượu Bàu Đá lên hàng danh tửu đệ nhất ...

Từ nội thành Hà Nội, qua đầu cầu Chương Dương, rẽ tay phải theo dọc đê Sông Hồng khoảng 10 km đến dốc Giang Cao rẽ xuống thì đến Bát Tràng. Theo đường thủy thì từ bến Chương Dương hoặc bến Phà Đen, xuôi sông Hồng là đến bến Bát Tràng. Xã Bát Tràng hiện nay gồm có hai thôn là Giang Cao và Bát Tràng, thôn Bát Tràng chính là đất của làng gốm cổ.
 
Một chút về lịch sử

Qua giới thiệu của người quen, tôi được ông Lê Độ - người được mệnh danh là nhà Bát Tràng học vì vốn hiểu biết lẫn tình yêu hiếm thấy mà ông dành cho làng gốm quê hương, tiếp chuyện. Biết tôi người Bình Định ông mang ra khoe món quà quý của một một người bạn thân - một bình rượu Bàu Đá. Chiếc bình chính hiệu Bát Tràng đã đi hai phần ba đất nước rồi vòng về quê hương. Lúc này, nói theo kiểu của các nhà kinh tế học, giá trị cộng thêm của chiếc bình đã gia tăng rất nhiều lần... Làng gốm Bát Tràng, theo lời ông Lê Độ, có lẽ là một trong những làng nghề cổ thuộc loại số một ở Việt Nam.

Nhà Bát Tràng học Lê Độ.

Có khá nhiều giả thuyết về tên làng, lịch sử làng nghề Bát Tràng. Theo gia phả một số dòng họ ở Bát Tràng như họ Trịnh, Lê, Vương, Phạm, Nguyễn... thì tổ tiên của họ từ Bồ Bát (một vùng chuyên làm gốm gồm hai làng Bồ Xuyên và Bạch Bát, nay thuộc xã Yên Thành, huyện Tam Điệp, tỉnh Ninh Bình) di cư ra Thăng Long vào đầu thế kỷ XI. Thợ gốm Bồ Bát cùng họ Nguyễn Ninh Tràng bản địa lập nhiều lò gốm, gọi là Bạch Thổ phường (phường Đất Trắng).

Chữ Bát trong tên làng nghề chính là chiết một phần tên bản quán (Bồ Bát). Theo cách giảng này thì sự hình thành làng nghề gắn liền với việc vua Lý Thái Tổ dời đô từ Hoa Lư (Ninh Bình) ra Thăng Long. Sự ra đời và phát triển của Thăng Long - trung tâm chính trị mới của Đại Việt đã tác động mạnh đến hoạt động kinh tế của các làng xung quanh, trong đó có Bát Tràng.

Theo phái từ nguyên sự việc đơn giản hơn, chiết tự tên làng - chữ Bát là chén bát, là đồ gốm nói chung và chữ Tràng (hay Trường) là chỗ đất dành riêng cho chuyên môn. Bát Tràng như vậy là làng chuyên làm đồ gốm...

Theo truyền thuyết dân gian thì làng gốm ra đời rất sớm... Vào thời nhà Lý, có ba vị Thái học sinh là Hứa Vinh Kiều (hay Cảo), Đào Trí Tiến và Lưu Phương Tú (hay Lưu Vĩnh Phong) học được nghề gốm khi sứ Bắc Tống. Sau đó, Hứa Vĩnh Kiều truyền cho Bát Tràng nước men trắng. Đào Trí Tiến truyền cho Thổ Hà (huyện Việt Yên, tỉnh Hà Bắc) nước men sắc đỏ. Lưu Phương Tú truyền cho Phù Lãng (huyện Quế Võ, tỉnh Hà Bắc) nước men màu vàng thẫm. Câu chuyện trên cũng được lưu truyền ở Thổ Hà và Phù Lãng với ít nhiều sai biệt về tình tiết. Cứ như dân gian nói thì nghề gốm Bát Tràng đã có từ thời nhà Lý, ngang với Bắc Tống của Trung Hoa.

Tuy nhiên, nếu căn theo chính sử thì thời điểm tên làng được ghi danh là vào khoảnh thế kỷ XIV - XV. Sách Đại Việt sử ký toàn thư chép "Nhâm Thìn, Thiệu Phong năm thú 12 (1352) mùa thu, tháng 7, nước lớn tràn ngập, vỡ đê xã Bát, Khối, lúa má chìm ngập. Khoái Châu, Hồng Châu và Thuận An bị hại nhất". Xã Bát là xã Bát Tràng, xã Khối là xã Thổ Khối, hai xã ven đê bên tả ngạn sông Hồng. Sách Dư địa chí của Nguyễn Trãi chép "Làng Bát Tràng làm đồ bát chén" và còn có đoạn "Bát Tràng thuộc huyện Gia Lâm, Huê Câu thuộc huyện Văn Giang. Hai làng ấy cung ứng đồ cống cho Trung Quốc là 70 bộ bát đĩa, 200 tấm vải thâm"... Như vậy có thể thấy, từ xa xưa, nghề của làng đã thịnh vượng lắm. Được bổ để làm đồ cống thì tay nghề của thợ làng không phải chỉ để làm đồ gia dụng.

Đến quãng thế kỷ XV–XVII theo thuyền buôn Trung Quốc, Nhật Bản, các nước Đông Nam Á và các nước phương Tây, gốm Bát Tràng được bán sang Nhật Bản và nhiều nước Nam Á, Trung Đông... Các công ty phương Tây, nhất là Công ty Đông Ấn của Hà Lan, đã mua nhiều đồ gốm Việt Nam đem bán khắp thế giới.

Nghề gốm ở Bát Tràng cứ thế thẳng tiến. Hàng mấy trăn năm nay, nghề có lúc thịnh lúc suy nhưng cũng chỉ suy đến mức tạm dừng chứ không lùi. Từ quãng năm 1986 đến nay, làng gốm Bát Tràng phát triển cực thịnh. Từ thôn Bát Tràng, nghề gốm nhanh chóng lan sang thôn Giang Cao và đến nay, cả xã Bát Tràng (gồm hai thôn Bát Tràng, Giang Cao) trở thành một trung tâm gốm lớn. Và một số nghệ nhân đã bước đầu thành công trong việc khôi phục một số đồ gốm cổ truyền với những kiểu dáng và nước men đặc sắc thời Lý, Trần, Lê, Mạc...

Bát Tràng hôm nay

Cũng đã nhiều lần được nghe bạn bè quảng bá về sự phồn thịnh của Bát Tràng. Nhưng khi thực chứng, tôi vẫn choáng ngợp, ngỡ ngàng và khâm phục. Nơi đây chẳng còn tí dáng dấp nào của làng nữa, nó đã như một đô thị hiện đại sống bằng nghề truyền thống.

Du khách nước ngoài tham quan một xưởng chế tác gốm ở làng gốm Bát Tràng.

Một thổ công vừa đưa tôi đi thăm làng, vừa nhẩn nha kể - Năm 2004, miền Bắc thiếu điện trầm trọng nhưng Bát Tràng vẫn không ngưng sản xuất một ngày vì các nhà đều có máy phát điện. Trong những năm gần đây, Bát Tràng xuất hiện thêm những kiểu lò hiện đại là lò con thoi, hoặc lò tuynen, với nhiên liệu là khí đốt hoặc dầu. Trong quá trình đốt, nhiệt độ được theo dõi qua hỏa kế, việc điều chỉnh nhiệt độ được thực hiện bán tự động hoặc tự động. Đầu tư lớn như thế nên chuyện một hộ gia đình nhận gia công một lô hàng trị giá vài tỷ đồng là thường.

Biết ý định của tôi, nhà Bát Tràng học Lê Độ cười - Các hộ gia đình làm nghề ở đây rất dè dặt khi hé ra những thông tin về năng lực sản xuất, đối tác... do phải cạnh tranh khốc liệt. Thường thì chỉ khi cô là người đi đặt hàng họ mới tiếp chuyện. Còn chỉ chuyện phiếm như thế này thì chỉ những người... rách việc như tôi mới tiếp cô đấy nhé. Nói thì nói thế nhưng ông vẫn cười vui vẻ và ngoáy cho tôi mấy dòng giới thiệu. Chính cái tên của nhà Bát Tràng học đã giúp tôi mở được những cánh cửa mà nếu bình thường tôi phải gõ bằng những hợp đồng bét ra cũng vài trăm triệu đồng thì họ mới rỗi để mà tiếp chuyện.

Tại Bát Tràng, uy tín của nghệ nhân, của lò gốm là thành tố quan trọng nhất để hạch toán giá thành. Giá sản phẩm phụ thuộc rất ít vào độ khó của mẫu mã, chất liệu, mà chỉ phụ thuộc chủ yếu vào thể tích bình rượu và nhãn hiệu của cơ sở sản xuất. Nếu là hàng của một gia đình nghệ nhân được phong cấp thì giá sẽ đắt gấp rưỡi lần cơ sở thông thường.

Ngay trước một lô bình đựng rượu còn mộc, anh Nguyễn Phúc Hùng, chủ cơ sở gốm Anh Anh (xóm 6, thôn Giang Cao, xã Bát Tràng) cho biết: "Trước đây chúng tôi ca hát theo yêu cầu, từ bát đĩa ấm chén cho đến lọ, chậu... Ai đặt gì thì làm nấy. Nhưng từ 2 năm gần đây, Anh Anh chỉ chuyên sản xuất bình đựng rượu, và hầu hết khách hàng của anh đều đến từ Bình Định... Anh Anh hiện hơn hai chục mẫu bình đựng rượu với các kích cỡ từ nhỏ (đựng được nửa lít) đến lớn (đựng khoảng 20l) với đủ màu sắc, kiểu dáng".

Dẫn tôi đi tham quan xưởng sản xuất, anh tiết lộ - Năm 1989, từ một sự tình cờ mà anh bán được một lô hàng cho doanh nghiệp Bình Định, nay trở thành thị trường tiêu thụ chính của xưởng anh. Năm 2006 anh có vào Bình Định “ngó nghiêng” thị trường nhưng vẫn chưa kết nối được với doanh nghiệp. Hầu hết các mẫu bình đều do anh đề nghị, giới thiệu với phía chủ hàng. Lâu ngày thành quen, khách chỉ việc nói ý tưởng, thợ sẽ cụ thể hóa ý tưởng ấy bằng mô hình sản phẩm. Thậm chí đôi khi nhà buôn phone ra yêu cầu cỡ bình, số lượng, màu sắc còn kiểu dáng - phần quan trọng nhất thì giao luôn cho nhà lò.

Rất nhiều doanh nghiệp sản xuất rượu ở Bình Định thường mua hàng qua trung gian là các nhà buôn hàng gốm. Các doanh nghiệp chưa đầu tư cho mẫu mã sản phẩm đúng với tầm quan trọng của nó. Và điều bất ngờ là dù bán được hàng nhưng chính nhà sản xuất nay cũng không khoái lắm cái màn này. Theo họ, như thế là không bền vững, nhẽ ra mẫu mã phải được thiết kế chuyên nghiệp. Càng chuyên nghiệp thì tên tuổi của thợ gốm càng lớn, giá trị sản phẩm càng cao, càng được giá. Rượu ngon sẽ cao giá nhờ bình đẹp. Vòng luân chuyển của các tác động dây chuyền sẽ tôn vinh bàn tay người thợ...

Chính vì cứ loanh quanh, lẩn quẩn cả tháng trời với "tính chuyên nghiệp của mẫu mã" mà tôi đã được biết đến siêu gốm.
 
Bình siêu gốm - Rượu siêu sản phẩm

Anh Phạm Phúc Nguyên, chủ xưởng gốm sứ Nguyên Lĩnh (xóm 3, làng cổ Bát Tràng, xã Bát Tràng) - có dáng dấp như một nghệ sĩ nhiều hơn là một doanh nhân. Ông chủ Nguyên có mái tóc dài, lượn sóng bồng bềnh rất nghệ sĩ. Anh thuộc lớp thợ trẻ vừa tiếp thu tinh hoa gia truyền vừa được đào tạo chính quy bài bản. Chủ lò gốm - thợ gốm thế hệ mới ngoài năng khiếu bẩm sinh cần phải được trang bị các kiến thức về mĩ thuật lẫn hóa - lý (phần lớn là để làm chủ công nghệ pha chế men).

Một số mẫu bình rượu đang được ưa chuộng.

Từng cung ứng bình rượu cho nhiều doanh nghiệp Bình Định, kiểu bình sử dụng men sáng bóng, màu sắc sặc sỡ, thể tích gần 1lít. Từng nhận đơn hàng nguyên lô 1 vạn chiếc. Nhưng gần đây thì ông chủ Nguyên tạm ngưng vì xưởng gốm của anh bắt đầu sử dụng vật liệu mới, được anh tạm gọi là siêu gốm.

Để chế tạo ra siêu gốm, Nguyên Lĩnh đã đầu tư lớn, nghiên cứu rất công phu, mời hẳn một giáo sư ngành hóa về làm cố vấn. Và nay Nguyên Lĩnh tự tin rằng đã độc quyền công thức siêu gốm. Vật liệu này tạo nên những sản phẩm ưu việt vì nó kết hợp được ưu điểm của gốm và sứ, làm nổi rõ nước men sáng, trong, sang trọng. Nó đáp ứng được nhiều điều kiện kỹ thuật cơ - lý - hóa của người sáng tạo. Hơn nữa, còn đáp ứng được thị hiếu mới của khách hàng đó là thích vẻ đẹp thô ráp, mộc mạc. Nhưng đặc biệt nhất là nó giữ được hương rượu thuần khiết với mùi vị đặc trưng của từng loại rượu.

Với tư cách là nhà sản xuất “bao bì” ông chủ Nguyên đang tìm một thương hiệu mạnh cụ thể nào đó để hợp tác gây dựng nên một thương hiệu chung, mạnh hơn. Theo đó Nguyên Lĩnh cùng với doanh nghiệp rượu nghiên cứu đối tượng khách hàng để tùy theo vùng, miền, quốc tịch, văn hoá, phong tục, thị hiếu mà tạo ra những lớp vỏ bao bì thích hợp. Nghĩa là sẽ có những siêu sản phẩm.
 
Làm gì để gia tăng giá trị rượu Bàu Đá

Tôi đã la cà nhiều ngày khắp làng nghề, từ gia đình các nghệ nhân sang xưởng sản xuất rồi đến chợ gốm làng cổ Bát Tràng. Gặp gỡ và trao đổi với đủ dạng thợ thầy, từ những người thợ suốt ngày chỉ lo việc chuốt sao cho sản phẩm mộc đều đặn, những bậc thầy giữ trong đầu những công thức pha chế men bí mật, đến những ông chủ đang muốn nâng tầm sản phẩm như ông chủ Nguyên, tôi đã đúc kết được rằng - mối nhân duyên giữa Gốm Bát Tràng và rượu Bàu Đá xem ra vẫn lỏng lẻo lắm.

Bình rượu sản xuất ra ở Bát Tràng, qua rất nhiều khâu trung gian mới đến được doanh nghiệp Bàu Đá. Người sản xuất rượu chỉ mới dừng ở yêu cầu bình đèm đẹp chứ chưa ý thức việc đặt nhưng lô hàng độc nhằm tạo dựng thương hiệu lâu dài cho mình. Ngược lại với quy tắc buôn có bạn bán có phường nên người Bát Tràng cũng chưa dám kết nối trực tiếp với dân Bình Định để giảm bớt những khâu trung gian.

Làm gì để gia tăng giá trị của rượu Bàu Đá có lẽ chính các nhà sản xuất rượu sẽ phải trả lời câu hỏi này chứ chẳng thể cậy vào ai khác. Làm ra sản phẩm đã khó, làm thế nào bán sản phẩm với giá trị cao nhất còn khó hơn. Đã có doanh nghiệp ở nơi khác về Bình Định và họ kinh doanh rượu Bàu Đá tốt hơn hẳn, thu được lợi nhuận cao hơn hẳn người Bình Định đấy thôi.

(Baobinhdinh)