Miền Trung Tây Nguyên - Hội An - ký ức đẹp giao thương Việt

Cách đó chừng 300 mét, giữa cánh đồng xanh lúa, ngôi mộ thương gia Tani Yajirobei quê ở Hirado, gần Nagasaki, lập năm Đinh Hợi - 1647, trên mộ khắc rõ 2 chữ: Nhật Bản. Nấm của mộ cùng các hạng mục khác làm bằng bêtông vôi cứng, pha chế từ bột vỏ sò khô với lá cây bời lời và mía đường - một vật liệu xây dựng cổ truyền của người Quảng Nam.

Mặt bia ghi cùng một nội dung bằng 4 thứ tiếng Việt, Nhật, Anh, Pháp: "...Ông đã tìm mọi cách để sống với người yêu của mình là một cô gái người Hội An đến khi từ biệt cõi đời. Mộ ông hướng về phía đông bắc quê hương ông. Di tích này là bằng chứng về mối quan hệ tốt đẹp giữa thương nhân Nhật với cư dân Hội An vào giai đoạn thương cảng Hội An phát triển sầm uất đầu thế kỷ XVII".

Ngôi mộ thứ ba toạ lạc tại An Hoà, phường Tân An, được lập năm Kỷ Tỵ - 1689, là của một thương gia nổi tiếng bậc nhất Hội An thời kỳ này - ông Gu Sikukun. Nhiều tài liệu nói có thể ông là một thương nhân giàu có và nhiều thế lực, ông còn là một thị trưởng điều hành toàn bộ hoạt động của người Nhật ở phố Nhật - Faifo vào thế kỷ XVII.

Cả 3 ngôi mộ cổ hiện vẫn còn lưu giữ nguyên vẹn mô hình, cấu trúc xây dựng từ ban đầu và được người dân Hội An chăm nom, hương khói quanh năm. Kiến trúc sư Ando Katsuhiro - tình nguyện viên của Tổ chức JICA Nhật Bản nói: "Tôi đến viếng thăm 3 ngôi mộ và không cầm được nước mắt. Cha ông chúng tôi đang còn đó, trong vòng tay của Hội An. Nhiều thế kỷ đi qua, họ vẫn trường tồn và nhắc cho người Nhật như tôi hôm nay nhớ về mối quan hệ tốt đẹp giữa 2 dân tộc".

Một thời để nhớ

Căn cứ vào nguồn sử liệu, có thể xác định, cuối thế kỷ XVI, thương nhân Nhật Bản đã đặt chân đến Hội An. Đây là thời kỳ các Chúa Nguyễn thực thi chính sách mở cửa ở Đàng Trong, và thương cảng Hội An trở thành một "đặc khu kinh tế mở".

Trong khi đó, chính quyền Nhật Bản cũng cấp phép cho các thuyền buôn xuất dương. Tại Hội An hình thành một khu vực cư trú của người Nhật với tên gọi "Nhật Bổn phố" hoặc "Nhật Bổn dinh" được mô tả trong các tư liệu cổ là "hai dãy nhà san sát ước chừng 60 nóc". Một số thương nhân Nhật tại Hội An đã lấy vợ Việt.

Tấm bia Phổ đà Sơn Linh Trung Phật ở động Hoa Nghiêm - Ngũ Hành Sơn ghi tên 16 người Nhật cúng tiền, trong đó có 5 gia đình Nhật - Việt ở Hội An. Để thắt chặt mối quan hệ, Chúa Nguyễn Phúc Nguyên cũng đã gả một công chúa cho thương nhân Araki Sataro và cho phép thương nhân này mang họ Nguyễn của Chúa. Như vậy, cách đây hơn 400 năm, dưới "mái nhà chung" Hội An đã diễn ra sự tiếp xúc, ảnh hưởng qua lại giữa hai lối sống, hai phong cách ứng xử Việt Nam - Nhật Bản.

Theo ông Trần Văn An -Trung tâm Quản lý - Bảo tồn di tích Hội An - hiện tại thị xã còn lưu lại rất nhiều dấu tích của quá trình giao lưu này. Ngoài 3 ngôi mộ cổ còn một di tích đặc biệt là chùa Cầu - vốn do người Việt và Nhật cùng xây dựng, giờ trở thành biểu tượng của di sản văn hoá thế giới - Hội An. Một dấu tích vật chất khác phản ánh quan hệ hữu nghị giữa 2 nước là đồ gốm sứ.

Qua công tác khảo cổ học, người ta tìm thấy nhiều mảnh vỡ của các lọ cắm hoa, bình đựng rượu, chân đèn ... là gốm sứ Hizen xuất đi từ miền Arita - Nhật Bản. Ngược lại, trong danh mục gốm sứ Việt Nam tìm thấy ở Nhật có một vài loại mang dáng dấp gốm Thanh Hà - Hội An. Một số lượng lớn tiền đồng Nhật Bản thời Khoang Vĩnh - thế kỷ XVII cũng được tìm thấy ở Hội An... Điều này chứng tỏ sự phát triển mạnh mẽ, trước hết về quan hệ mậu dịch, tất yếu dẫn đến giao lưu văn hoá giữa Nhật Bản - Việt Nam.

Tiếp bước cha ông...

Mối quan hệ thiện chí hơn 4 thế kỷ qua đang được nối tiếp đến hôm nay, và đã được "nâng tầm" thành nét đẹp văn hoá, thông qua lễ hội giao lưu văn hoá Việt - Nhật được tổ chức thường niên ở Hội An. Các tổ chức và chuyên gia của đất nước mặt trời mọc tiếp tục có chung tiếng nói cùng Việt Nam tại đô thị cổ này. Cuộc chuyển giao công nghệ bảo tồn các giá trị của di sản Hội An được xem là một thành tựu lớn.

Mốc quan trọng là năm 1987, khi đô thị cổ Hội An chưa được thế giới biết đến và chỉ là một "thành phố dưỡng già", thì Cơ quan Hợp tác quốc tế Nhật Bản (JICA) đã đến, đề xuất nhiều ý tưởng về một tương lai hợp tác. Chuyên gia Masahiko Shinozaki khẳng định: "Người Hội An đã giữ gìn những chứng tích của tiền nhân chúng tôi như di sản của chính mình. Vì thế, chúng tôi đến là để cùng chung sống với các bạn và tôn tạo những di sản đó!". Từng ngày, vẫn hiển hiện bóng dáng những người Nhật công tác, làm việc tại đây. Đối với người dân Hội An, những con người như GS Fukukawa, Kikuchi Seiichi, Nagumo, Tomuda, Sawako Utsumi... chính là "người Hội An"...