Cần tiếp sức cho việc sưu tầm, nghiên cứu văn hoá các dân tộc ít người ở Quảng Ngãi Vùng núi rừng phía tây tỉnh Quảng Ngãi chiếm 2/3 diện tích toàn tỉnh, là địa bàn cư trú lâu đời của các dân tộc ít người H're, Kor và K'dong (một nhánh địa phương của người Xêđăng). Trong quá trình đấu tranh với các thế lực của thiên nhiên và xã hội để tồn tại và phát triển, các dân tộc ít người ở đây đã sáng tạo và bồi đắp cho dân tộc mình những tài sản văn hoá phong phú.

Công cuộc tìm hiểu, giới thiệu về văn hoá các dân tộc ít người ở Quảng Ngãi thực ra đã bắt đầu từ khoảng thế kỷ 17 và kéo dài đến nửa đầu thế kỷ 20 với những ghi chép của Lê Quý Đôn (trong Phủ biên tạp lục), Nguyễn Tấn (trong Phủ nam tạp lục)... và một số tác giả nước ngoài như Cristophoro Borri, Haguet... Thế nhưng do những hạn chế khách quan và chủ quan cũng như mục tiêu của việc tìm hiểu, nghiên cứu, các công trình xuất hiện trong thời gian trên chỉ mới là những khám phá bước đầu và thiên về xã hội học, dân tộc học.

Tiếp đến là thời gian 30 năm chiến tranh (1945-1975), các nhà nghiên cứu ở 2 miền Nam, Bắc và cả nước ngoài đều gặp khó khăn trong việc tiếp cận thực địa, do vậy các công trình xuất hiện trong thời gian này vừa ít, vừa thiếu tính hệ thống.

Sau ngày đất nước thống nhất, thực hiện chính sách dân tộc và chính sách văn hoá đúng đắn của Đảng và Nhà nước ta, công tác sưu tầm, nghiên cứu, giới thiệu về văn hoá các dân tộc ít người được sự quan tâm đúng mức của toàn xã hội. Riêng trên địa bàn tỉnh Quảng Ngãi, trong khoảng thời gian từ năm 1976 đến 1989 (thời kỳ tỉnh Nghĩa Bình) ngành VHTT đã triển khai nhiều chương trình sưu tầm, nghiên cứu về văn hoá truyền thống của các dân tộc H're, K'dong, Kor, thu hút sự quan tâm đáng kể của giới nghiên cứu. Những chương trình này đã góp phần giới thiệu rộng rãi nhiều nét độc đáo trong nền văn hoá bản địa của các dân tộc ít người anh em với đồng bào trong nước và người nước ngoài. Một số công trình được xuất bản, giới thiệu trong thời kỳ này đến nay vẫn còn giữ nguyên giá trị như Truyện cổ H're, Truyện cổ K'dong, Truyện cổ các dân tộc ít người Quảng Ngãi và rất nhiều các làn điệu dân ca, dân vũ truyền thống và nghệ thuật cồng chiêng... cùng với sự triển khai các chương trình sưu tầm, nghiên cứu là sự xuất hiện của đội ngũ cán bộ chuyên môn giàu tâm huyết, có thực lực như Hà Giao, Phan Quý, Nguyễn Ngọc Trạch, Hồ Nhật Lệ, Nguyễn Thế Kỷ, Nguyễn Thanh Mừng, Cao Chư, Phạm Đương, Mạc Do Hùng, Đinh Xăng Hiền, Hoàng Lê...

Ngay sau khi tỉnh Quảng Ngãi được tái lập (1989), công tác sưu tầm, nghiên cứu, giới thiệu về văn hoá các dân tộc ít người miền Tây Quảng Ngãi bước vào một thời kỳ nở rộ, với khá nhiều đề tài nghiên cứu khoa học, các tập sách do Sở VHTT xuất bản, các bài nghiên cứu đăng tải trên các báo, tạp chí trung ương và địa phương, các công trình do Đài Truyền hình Việt Nam, Đài Phát thanh - Truyền hình tỉnh Quảng Ngãi, Viện Văn hoá dân gian, Viện Aâm nhạc tổ chức thực hiện. Nét nổi bật trong giai đoạn này là cùng với các cán bộ chuyên môn của Sở VHTT, có sự tham gia đông đảo và ở những mức độ khác nhau của lực lượng sưu tầm, nghiên cứu ở các cơ quan như Ban Tuyên giáo Tỉnh uỷ, Đài PT-TH, Sở GD-ĐT, Sở Khoa học-Công nghệ, cán bộ VHTT các huyện miền núi.

Nghị quyết BCHTW 5 (khoá VIII) "Về xây dựng và phát triển nền văn hoá Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc" và chương trình hành động của Tỉnh uỷ thực hiện nghị quyết này được ban hành kịp thời đã tiếp thêm nguồn lực quý báu cho công tác sưu tầm, bảo tồn các giá trị văn hoá truyền thống của các dân tộc anh em trên địa bàn tỉnh. Nhận thức trong toàn xã hội về vai trò của văn hoá sự phát triển kinh tế-xã hội đã được nâng lên một bước rõ rệt. Ý thức của từng người dân và cả cộng đồng về sự cần thiết phải nâng niu, giữ gìn truyền thống văn hoá quý báu của cha ông đã tạo điều kiện thuận lợi cho việc thực hiện chủ trương xã hội hoá công tác sưu tầm, nghiên cứu di sản văn hoá cổ truyền các dân tộc ở Quảng Ngãi nói chung, các dân tộc ít người nói riêng.

Phải khẳng định những thành tựu đạt được trong lĩnh vực này trong gần 17 năm qua (1989-2006) là rất đáng quý thể hiện những nỗ lực rất lớn của toàn xã hội, trong đó phải kể đến công lao, nhiệt huyết của đội ngũ những người làm công tác chuyên môn ở những cơ quan, địa phương trong tỉnh. Tuy nhiên, sưu tầm, nghiên cứu văn hoá, là một việc làm đòi hỏi nhiều công sức, thời gian. Bên cạnh nỗ lực của những người làm công tác chuyên môn, các nhà nghiên cứu còn cần thiết phải có sự quan tâm, đầu tư của các cấp uỷ đảng, chính quyền và các cơ quan hữu quan, mà trước hết là Sở Khoa học-Công nghệ, Sở VHTT, Hội VH - Nghệ thuật tỉnh. Sự quan tâm này phải được thể hiện bằng một chiến lược dài hạn, tổng thể bao gồm các lĩnh vực: Đào tạo đội ngũ các cán bộ chuyên môn, đầu tư kinh phí, đề ra giải pháp huy động lực lượng trong toàn xã hội, đặc biệt là lực lượng cán bộ chuyên môn tại chỗ, tức là những người đang sống và làm việc ở địa bàn miền núi và con em đồng bào dân tộc ít người đang theo học các ngành khoa học xã hội tại các trường đại học, cao đẳng.

Lựa chọn các mũi nhọn, các chương trình nghiên cứu cấp thiết và đầu tư đúng mức cho những người làm công tác chuyên môn có kinh nghiệm, có năng lực cũng là một việc làm rất cần được lưu tâm. Một sự tiếp sức hữu hiệu từ cấp hoạch định chính sách đến các ngành hữu quan là yếu tố hàng đầu để việc nghiên cứu, sưu tầm, giới thiệu tài sản văn hoá quý báu của các dân tộc anh em sống trên địa bàn tỉnh Quảng Ngãi tiếp tục đạt được những thành tựu mà chúng ta hằng mong đợi.

(Baoquangngai)