Tang thang trên xa lộ thông in quốc tế những ngày này gặp vô vàn lời chào mời mua hồi ký của cựu tổng thống Mỹ Bill Clinton qua mạng, nào website của các công ty phát hành tên tuổi, lẫn những website của những nhà sách "nho nhỏ xinh xinh" ở tỉnh lẻ. Không khí nô nức chẳng kém gì thời điểm  xuất  hiện hồi ký của Hillary, vợ của Bill. Lướt qua cho vui chớ mình là "người cõi trên", không liên quan chi chuyện mua bán với cái hệ thống mạng lùng nhùng đó. Báo chí VN cũng bị lôi cuốn bởi những con số chóng mặt của hồi ký của Bill: ngày phát hành đầu tiên bán hết vèo 400 nghìn cuốn, đang in nước rút 725 nghìn cuốn theo đơn đặt hàng. Và trên mặt báo VN, báo in cũng như báo điện tử, đã nhanh nhẩu trích đăng vài chương trong hồi ký của Bill.

Con người thời nào cũng thế, từ hồi ký của Hillary đến hồi ký của Bill, nhiều người chăm chăm nhìn vào những trang viết về mối quan hệ giữa Bill và cô thực tập sinh Monica, phản ứng của Hillary. Tiếc rằng đây không phải là câu chuyện tình thơ mộng, lâm ly và Bill đã phải đối diện với những câu hỏi nặng phần về sex. Tôi tin rằng trong số hàng vạn người phải xếp hàng mua hồi ký của Bill thì non một nửa là do những chương  này cuốn hút. Và tất nhiên những chương hồi khác có phần nào bị lu mờ. Điều này thể hiện ngay trong nội dung marketing của các nhà phát hành sách. Tôi cũng khoái đọc những "bí mật cung đình" như thế. Nhưng đồng thời, qua một số chương quảng cáo trên mạng, tôi cũng thấy rằng 957 trang tiếng Anh mà Bill đã viết ra còn hàm chứa nhiều nội dung lớn hơn là lời sám hối công khai về nỗi đam mê nhục dục nhất thời với Monica. Ở đấy sẽ gián tiếp cung cấp nhiều dữ liệu không thể thay thế để người đời, để các nhà phân tích hiểu rõ hơn, đúng hơn môi trường chính trị, ngoại giao của Mỹ liên quan đến cục diện toàn cầu, trong đó có VN. Nghĩa là bản chất của My Life vẫn là một cuốn hồi ký của một nhân vật chính trị có ảnh hưởng lớn đến chính trường thế giới. Cái tôi riêng tư của một tổng thống Mỹ động chạm đến hàng trăm triệu số phận cái tôi khác, và ảnh hưởng sẽ dài hơn 2 nhiệm kỳ của Bill ở Nhà Trắng. Đó mới là sức thu hút đích thực của hồi ký của Bill.
Hồi ký là một thể loại văn học khá quan trọng đối với nhà nghiên cứu lịch sử và những người yêu thích sử học. Nó nằm ngoài chính sử nhưng bổ sung cho chính sử, thậm chí có khả năng gợi ý cho những đề tài nghiên cứu mới về sử. Từ hậu bán thế kỷ 20, dòng văn học tư liệu trổi dậy như một cao trào dẫu không bao giờ thay thế được văn học hư cấu, trong đó có hồi ký. Người đọc thích thú trước những thông tin về người thực, việc thực, cái nhìn riêng của tác giả về bản thân, cuộc sống, và những gì đã xảy ra chung quanh... Ở VN, trên giá các hiệu sách, hồi ký của tác giả VN không nhiều. Sự thật là những nhà xuất bản VN không "mặn mà" khi nhận được bản thảo hồi ký chỉ vì bán không chạy. Bởi cách viết hồi ký ở ta thường là quá nghiêm túc, không thể hiện rõ "cái tôi", nhân vật trung tâm của cuốn sách, mà dễ trở thành "người dẫn chuyện", tái hiện bối cảnh "chính sử" mà mình từng trải nghiệm mà thôi. Nhớ năm 1986, tôi được giao việc ghi chép hồi ký một nhân vật tên tuổi trong chiến tranh chống Mỹ tại Quảng Nam, có chuyện thật lý thú và xúc động.  Trong một trận càn tàn khốc của lính Đại Hàn, nhân vật của tôi, khi ấy mới 25 tuổi, chạy vượt qua hàng rào toàn bằng cây gai bướm dày kín, nấp trong một chòi canh dưa hấu của nông dân. Thoát được kẻ thù nhưng anh lịm sốt vì hàng trăm cây gai xăm nát thân thể. Rất may có cô thôn nữ 17 tuổi ra canh dưa bắt gặp, giúp nhổ gai, kể cả ở chỗ kín, mới sống sót để tiếp tục chiến đấu, để 8 năm sau quay về cưới cô thôn nữ làm vợ. Vui chuyện thì kể như vậy, như lại dặn nhà văn: Hồi ký cách mạng là chuyện lớn, cậu chớ đưa ba chuyện riêng tư này vào sách!  Sau này tiếc quá, tôi hư cấu chi tiết này vào kịch bản phim Hai năm nữa anh về. Đạo diễn Trần Phương đọc đến đoạn ấy, chỉ chép miệng: "Hay! Cuộc sống hơn hẳn sức tưởng tượng của nhà văn!". Hồi ký ở ta càng tuyệt đối không có những chương "sám hối" như Bill đã làm vì lỡ phạm vào một những điều cấm kỵ trong quan hệ nam nữ "con thầy, vợ bạn, gái cơ quan"! Nên chi hồi ký của ta in 1000 cuốn bán 10 năm chưa hết cũng là chuyện đúng thôi.

(Báo Lao Động)