Mười mấy năm nay, tôi thường gặp bà trong những cuộc hội họp về du lịch ở Đà Lạt, cho dù bà chẳng bao giờ mở miệng phát biểu (nhưng thiên hạ vẫn mời). Chiếc mũ bành trắng đài các kiểu công nương, mệnh phụ châu Âu phủ xuống mặt, bí ẩn và lập dị. Tên bà là Đặng Việt Nga.

Bà không nghĩ mình lập dị, nhưng những lúc cùng hai đứa con nhỏ ra đường thì chúng thường tìm cách vượt lên trước hoặc thụt lại đằng sau để tránh người ta nghĩ là con bà. Từ đấy bà nhận ra rằng quanh đây bà đang bị xếp vào loại người “khác thường”, quái dị, đã đến độ ngấm vào ý thức, ám ảnh cả lũ trẻ. Đến nỗi căn nhà bà thiết kế với kiến trúc mô phỏng một gốc cây hoang dã khổng lồ (thuộc trường phái kiến trúc phỏng sinh) bị hàng xóm khịt mũi, không thèm nhìn và “chửi” cả vào nó bằng một cái tên tiếng Anh “lịch sự”: “crazy house”.

“Crazy house” được xây cất từ năm 1990, đầu 1992 thì tượng hình, và đến cuối năm chính quyền Lâm Đồng cho phép bán vé vào cổng để khách tham quan. Và không lâu sau đó, các cuốn sách hướng dẫn du lịch uy tín hàng đầu thế giới như Le Guide du Routard, Trotter, Discovery... đưa ngay cái sản phẩm “điên khùng” đó vào sách, khi giới thiệu về những địa chỉ nên tham quan lúc đến Đà Lạt, VN.

Cơ quan quản lý du lịch địa phương thống kê có đến 90.000 du khách đã đến tham quan “ngôi nhà điên” của bà mỗi năm, và số tiền thuế thu từ bán vé đóng góp vào ngân sách địa phương 45-50 triệu đồng.

Với bà, kiến trúc là sáng tạo, là cao cả, và người nghệ sĩ không nên tự tước mất tự do. “Con người đang quen thuộc với việc sinh trú trong những căn nhà phân lô, xếp hàng thành dãy, vuông vức, nhưng một ngày nào đó họ sẽ thấy rằng chỗ ở phải là chốn gần gũi với đất trời, với thiên nhiên” - bà tiên liệu.

Không phải ai cũng đủ sức tạo ra sự khác thường. Bà đã thiết kế bến xe liên tỉnh Đà Lạt theo mô hình những giọt sương vắt qua núi đồi, cỏ hoa (lập tức bị người ta bác bỏ vì “quá mơ mộng”, “thiếu thực tiễn”). Rồi Cung Thiếu nhi tỉnh Lâm Đồng hình thành từ ý tưởng một rừng măng nhô lên, ôm ấp khát vọng trẻ thơ; khu nhà nghỉ công đoàn bên bờ hồ Xuân Hương là những tổ ấm nhà sàn Tây nguyên hòa phối với kiến trúc hàn lâm Pháp. Những người quản lý nhà nghỉ công đoàn nói những căn nhà “sơn cước” đó luôn được du khách giành nhau chọn ở khi họ tìm đến ngọn đồi Anm Suzue.

Những tác phẩm đó của bà đều trôi nổi, không một bản thiết kế nào được hoàn thành đến cùng bởi có nhiều người không hiểu sự sáng tạo của bà. Công trình cung thiếu nhi thi công nửa vời; “crazy house” cho đến bây giờ vẫn bị xem là xây dựng trái phép, sau 17 năm.

Cũng suốt ngần ấy năm bà là con nợ “lì lợm” của các ngân hàng ở Lâm Đồng vì đã đổ 7 tỉ đồng vào “crazy house”. Điều gì khiến bà tự đẩy mình vào một công trình kiến trúc như thế? Tại sao bà không bán quách bản vẽ “ngôi nhà quái dị” đó cho những người hâm mộ bà?

Tôi hỏi vì sao bà “điên” đến vậy, thì bà bảo bà muốn “làm người”. “Đã làm người thì phải lao động, mà đã lao động thì phải lao động chân chính, sáng tạo, ngẩng cao đầu, biết mơ mộng, chấp nhận khắc nghiệt, vì sự đẹp đẽ, hay ho của cuộc đời này”. Vì muốn làm người nên bà từ bỏ chỗ làm cực tốt ở Bộ Xây dựng, rồi từ chối cơ hội ngồi vào ghế thứ trưởng ở Bộ VH-TT từ những năm sau 1975... để “hành phương Nam”, chôn số phận ở Đà Lạt suốt mấy chục năm qua. Khi vào Lâm Đồng, người ta lại “gợi ý” cho bà chiếc ghế phó giám đốc ở Sở Xây dựng nhưng bà lắc đầu: “Tôi không thích làm quan” dù bà chính là con gái ruột của cố tổng bí thư Trường Chinh.

Ít người biết bà là tiến sĩ kiến trúc duy nhất ở Lâm Đồng (học vị chính qui ở Trường ĐH Kiến trúc Matxcơva, Nga, năm 1969). Con người này lại chẳng màng “khai thác” cái bóng uy thế của người cha để kiếm sống.

(TTO)