Người dân đang khai thác đất bầu

Trong cái nóng hầm hập đầu mùa khô miền Trung, tôi có cảm giác không gian nơi đây dường như đặc quánh lại, ngột ngạt...

Điểm nóng vùng 4

Ở ven đường, không khí khai thác đất bầu (tên người dân ở đây gọi quặng diatomite) tỏ ra nhộn nhịp, hối hả với hàng trăm người đang đào, khiêng, vác, phơi... ven lộ.

Hai bên đường, từng lớp quặng diatomite đang phơi ngổn ngang, lớp đã vô bao chất thành từng đống đang đợi xe đến chở đi.

Những tưởng đây là những công nhân của Công ty Khoáng sản 5 (CTKS5), đơn vị được Bộ Công nghiệp cho phép khai thác mỏ diatomite Hòa Lộc, An Xuân, nhưng khi hỏi thăm mới được biết đó toàn là dân làm quặng lậu.

Ông Bùi Công Thành, bảo vệ mỏ Hòa Lộc, cho hay: “Tất cả “núi” quặng đã vô bao mà các anh thấy đều là của dân. Xe tải, bục bịch chở quặng cũng là của dân đấy”.

Dân khai thác quặng lậu ở An Xuân làm công khai giữa ban ngày, ngay trước mắt mọi người chứ không hề lén lút như làm lậu những thứ khác.

Trước đây dân khai thác lậu đất bầu ở khu vực xa, nhưng bây giờ họ càng tiến gần hơn và tự do khai thác cả dưới chân của con đường gây nguy cơ sạt lở rất lớn. Không chỉ khai thác lậu, dân làm quặng còn vô tận mỏ của CTKS5 để “cướp”.

Ông Trần Dương Lễ - giám đốc CTKS5 - bức xúc: “Chuyện này diễn ra cả vào ban ngày lẫn ban đêm. Hiện tại ở mỏ (diện tích 48.000m2) chỉ có hai bảo vệ nên cũng chẳng làm được gì trước làn sóng người “cướp” quặng. Chúng tôi không dám làm căng vì như thế khó mà “ở chung” với họ để sản xuất”. 

Trước đây quặng diatomite khai thác lậu tiêu thụ rất chậm với giá rẻ chỉ 1.200 - 1.500 đồng/bao, còn bây giờ đem bán bao nhiêu cũng hết với giá đến 2.500 đồng/bao.

Chính hấp lực này khiến nhiều người dân ở An Xuân bỏ cả rẫy mía, nương ngô lao vào khai thác quặng lậu.

Ông Đặng Ngọc Ninh, chủ tịch HĐND xã An Xuân, bộc bạch: “An Xuân là vùng căn cứ cách mạng, hiện còn rất nhiều khó khăn. Người dân An Xuân lâu nay lam lũ với cây mía và một ít diện tích lúa ăn nước trời. Nhưng An Xuân giàu quặng diatomite, không nơi nào ở nước ta có trữ lượng lớn như An Xuân. Người ta không ngờ sau vườn, thậm chí dưới lớp đất nền nhà mình chỉ cần lật lên là thấy... có tiền...”.

Và thế là kể từ năm 2001, người dân ở đây bắt đầu “làm thịt” đất bầu. Người ta đào trong vườn nhà, cả đất gò mồ mả, hết thì tràn lên vùng đồi, phá tan hoang núi vùng 2; 3; 4; 5; 6. Bây giờ mà lên An Xuân, đâu đâu cũng gặp “mỏ” của dân làm quặng lậu!

Bà Nguyễn Thị Cụt cho chúng tôi biết: “Đây là đất nhà của ông bà già để lại. Hồi trước làm mía, bây giờ thấy có đất bầu nên đào, ai mua thì bán”. Còn ông Võ Văn Huỳnh, ở thôn 4, đang phơi quặng ven lề đường, nói: “Kệ, tranh thủ kiếm ít đất bán kiếm sống. Ngày nắng tốt, cả nhà làm cũng được cả trăm ngàn đồng. Làm rẫy, trồng mè... làm sao có được”.

Hiện cả xã có khoảng 30 hầm khai thác trái phép. Riêng thôn 4 có 64 hộ đều làm nghề khai thác quặng. Và mỏ Hòa Lộc thuộc vùng 4 trở thành điểm nóng nhất về đào diatomite lậu.

Ở đây mỗi ngày có không dưới 150 người ở các vùng lân cận huyện Tuy An và Đồng Xuân đến lấy đất bầu.

Nhiều “đại gia” đầu tư thuê nhân công và phương tiện máy móc đào hầm diatomite với qui mô lớn.

Tình trạng mua bán đất, lấn chiếm, tranh chấp đất quặng liên tục xảy ra. Từ trên cao nhìn xuống, chúng tôi hãi hùng khi thấy hàng chục người đang chúi đầu trong những hầm khoét sâu có đến chục mét để đào, vô bao diatomite. Diatomite là một loại đất rất xốp nên những “hồ lô rỗng” này có thể đổ sập bất cứ lúc nào. 

Anh Dương Ấn Độ, trưởng thôn 4, thổ lộ: “Tháng 4-2003, chị Dương Thị Kim Huệ, người ở vùng 5, bị hầm sập đè chết. Người dân rất ngán đào hầm khoét, nhưng ngặt nỗi càng đào sâu quặng càng nhiều và đạt chất lượng tốt nên cứ làm, làm riết rồi thành quen”.

Quặng diatomite đào và xay thành bột bán ở ven đường vào xã An Xuân

Vùng khoáng sản diatomite trải dài trên diện tích 67ha ở xã An Xuân với trữ lượng khoảng 63 triệu tấn. Đây là loại quặng được dùng làm nguyên liệu chế biến một số sản phẩm phụ trợ cho sản xuất ximăng, xử lý ao đìa nuôi tôm.

Một người dân khai thác thô mỗi ngày có thể đào được 20-50 bao (mỗi bao 20kg). Còn các đầu nậu thì mua quặng thô của dân đem về xay nhuyễn, vô bao, đóng mác “made in Thailand” và hưởng lợi gấp hàng chục lần mà không phải chịu bất cứ một sắc thuế nào. Chính vì thế lực lượng đầu nậu ở An Xuân  ngày càng tăng (khoảng 10-15 đầu nậu).

Một số đầu nậu  mỗi ngày mua đến 20 tấn quặng của dân về “chế biến” tại chỗ hoặc thuê xe tải chở bán ở các tỉnh Bình Định, Khánh Hòa... với giá 300.000 - 400.000 đồng/tấn.

“Bình quân hằng năm CTKS5 khai thác quặng ở mỏ Hòa Lộc khoảng 10.000 tấn thì dân khai thác lậu cũng xấp xỉ con số này” - ông Đặng Thanh Sơn, bí thư kiêm chủ tịch xã An Xuân, cho biết.

Ông Sơn đưa cho chúng tôi một xấp thông báo của UBND xã về việc cấm toàn bộ cán bộ, người dân trong xã khai thác quặng diatomite, với nội dung đều giống nhau: “Nghiêm cấm khai thác và mua bán trái phép đất bầu, cấm xe vận chuyển và các máy xay chế biến đất bầu”. 

Thông báo thì “rắn” như vậy nhưng trong suốt thời gian dài, xã chỉ xử lý vi phạm được 30 trường hợp. Và chỉ có ba vụ các đầu nậu vận chuyển quặng khai thác trái phép bị các ngành chức năng của huyện Tuy An bắt giữ, xử lý.

Ông Sơn bộc bạch: “Lực lượng an ninh xã quá mỏng, lại thiếu kinh phí (xã miền núi phải trợ cấp hằng năm) nên cũng chỉ “rung cây nhát khỉ” thôi. Nhưng cũng phải nói thật là nhờ khai thác đất bầu mà những năm qua đời sống người dân vùng 4, vùng 5 khá lên, xã không phải cứu đói như trước đây nữa. Xã chỉ mới vận động người dân không khai thác nữa thôi chứ bắt bớ thì không nỡ”.

(Tuổi trẻ)