Bên triền Chơk Nhjak – Núi Ông Xiêm thuộc làng Trang Hoà (Palei Ia Bblang), xã Lạc Trị, quận Phan Lý Chàm, tỉnh Bình Thuận (cũ), nhóm đền tháp Po Dam được người Chăm xây dựng để thờ phụng Ngài. Trải qua chiến tranh và dịch bệnh, dân làng đã bị điêu; số còn lại đã được sáp nhập vào làng Lạc Trị, xã Phú Lạc, huyện Tuy Phong, tỉnh Bình Thuận. 

Nhóm tháp được xây dựng đặc biệt hơn các qunần tháp khác: người Chăm không chọn đỉnh đồi mà lại chọn mặt bằng dưới chân đồi để xây tháp, một điểm đặc biệt nữa là cả hai nhóm tháp ( sáu tháp cả thảy) đều có các cửa chính quay mặt về hướng Nam.

Chưa có tư liệu nào khẳng định chính xác nhóm tháp đã được xây dựng vào thế kỷ nào. Qua đối sách về phong cách nghệ thuật, các nhà khảo cổ học chỉ tạm xác định tháp Po Dam cùng niên đại với tháp Hòa Lai (Ninh Thuận). Có thể nhóm tháp Po Dam được làm ở cuối thế kỷ VIII đầu thế kỷ thứ IX. Thế nhưng trong truyền thuyết Chăm thì ta thấy niên đại trị vì của Ngài xuất hiện khá muộn: 1433 – 1460.

Xưa kia theo truyền thuyết dân gian kể lại rằng: Vua Kathit mà lịch sử Việt Nam gọi là Trà Duyệt (Po Dam) là vị vua có công trong việc phát triển nông nghiệp, và để tạ ơn Ngài, nhân dân Chăm đã xây dựng nhóm đền tháp để thờ phụng. Lễ hội được tổ chức vào tháng Tư Chăm lịch. Bàn hương án do tu sĩ Chăm Ahier làm lễ. Các giáo sĩ Paseh, Kadhar, Mưdwơn, Kaing làm lễ theo từng nghi thức. Phần còn lại do Ong Chamưnei phục vụ hàng ngày như đốt hương, thắp nến…

Nhưng vì Vương quốc Champa đến thế kỷ thứ XV đã suy yếu dần và chấm dứt sự tồn tại của mình vài thế kỷ sau đó nên việc thờ phụng Ngài cũng bị xao lãng, khu đền tháp cũng dần hoang phế. Mãi đến sau này, nhà Nguyễn mới phong sắc thừa nhận vua Kathit đã có công hộ quốc ở Thuận Thành trấn (Chợ Lầu), huyện Bắc Bình, tỉnh Bình Thuận.

Rồi từ hơn một thế kỷ qua, nhóm tháp Po Dam bị xuống cấp trầm trọng. Sau đợt khảo sát thực tế, các cấp lãnh đạo địa phương đã có kiến nghị với Chính phủ bảo vệ và trùng tu di tích. Vào năm 1996, Bộ Văn hóa – Thông tin đã công nhận nhóm tháp Po Dam là Di tích Văn hoá lịch sử Quốc gia. Từ đó nhóm đền tháp đã được đưa vào dự án trùng tu theo danh mục Di sản Văn hoá. Sau hai năm miệt mài làm việc, ngôi tháp chính đã và đang chỉnh trang từng bước.

Hôm nay, để được nhìn thấy tận mắt, có bốn tuyến đường để đến vớI Po Dam. Nếu các bạn làm một cuộc hành trình trên tuyến đường Bắc Nam bằng tàu Thống Nhất, cách ga Sông Lòng Sông khoảng một cây số về hướng Bắc, các bạn sẽ gặp được nhóm Tháp trên. Nếu đi trên quốc lộ, điểm trung tâm là ngã tư Liên Hương (huyện Tuy Phong), bạn đi theo con đường liên xã Phú Lạc – Phong Phú hơn sáu cây số cũng đến được sân ga và đi bộ dọc theo trục đường sắt ra hướng Bắc thì bắt gặp. Nếu từ Ủy ban Nhân dân xã Phú Lạc tản bộ trên đường băng đồng thẳng về hướng Bắc chưa tới năm cây số, bạn cũng sẽ đến với tháp. Hoặc bằng phương tiện ô tô, mô tô từ ngã tư Liên Hương đến Công ty cổ phần nước khoáng Vĩnh Hảo, khoảng giữa có đường xuyên đồng của hợp tác xã Long Điền, bạn đi thẳng về hướng Tây Bắc khoảng bốn cây số là tới.

Cảnh quan nơi đây giờ đang đổi mới. Bức tranh thiên nhiên sơn thuỷ hữu tình quyện cùng nghệ thuật văn hóa dân tộc bằng tiếng trống Baranưng, tiếng kèn Saranai, nhịp khúc Ginang… trong những dịp lễ hộI luôn tạo cho du khách một cảm xúc đặc biệt khó quên.

(Sưu tầm)