Cho đến tận bây giờ, những người dân thị trấn Khâm Đức, huyện Phước Sơn (Quảng Nam) vẫn chưa thể nào quên được, hình ảnh 19 chiếc quan tài đỏ ối, xếp lớp ở khu sân bay bỏ hoang trong màu mưa bạc xám một ngày cuối năm 2003. 19 công nhân của Công ty TNHH Trường Sơn, đã bỏ mạng vì sập hầm ở bãi vàng Phước Thành.

Trước họ, rải rác trong bãi vàng, đã tồn tại những nấm mồ vô chủ. Có thể nói, vàng Quảng Nam đã vắt cạn mồ hôi, nước mắt và cướp đi sinh mạng của không ít người. Quảng Nam có nhiều bãi vàng và mỗi bãi vàng, cùng với thời gian, tồn tại những khốc liệt riêng. 

• Bồng Miêu - mỏ vàng vô chủ

Khốc liệt ... vàng

Từ thị xã Tam Kỳ, theo con đường dọc hồ Phú Ninh khoảng 2 cây số, sẽ gặp ngã ba Quân Thù, còn có tên gọi khác là ngã ba Tiên Phong. Từ đây đến mỏ vàng Bồng Miêu, mất thêm một tiếng đồng hồ đi xe máy. Bồng Miêu là mỏ vàng nổi tiếng từ thời Pháp thuộc. Không người dân Quảng Nam nào lại không nhớ câu ca dao “Từ ngày Tây lại đất Hàn, đào sông Câu Nhí bòn vàng Bồng Miêu”. Bãi vàng này có vài chục kilômét đường hầm do người Pháp để lại và những người khai thác vàng trái phép đã biến hàng chục cây số đường hầm này thành nơi “bất khả xâm phạm”. 

Một cán bộ Sở TN&MT Quảng Nam cho biết, năm 2003, lúc cao điểm ở những đường hầm mỏ vàng Bồng Miêu có đến vài trăm người nhưng cả ngành chức năng lẫn chính quyền đều bất lực vì không thể thâm nhập vào các đoạn hầm lắt léo. Bãi vàng Bồng Miêu đã được Bộ Công nghiệp nặng cho phép liên doanh Bô Gô Min khai thác từ năm 1992 nhưng đến nay, liên doanh này vẫn chưa đi vào hoạt động. Đây là một liên doanh giữa đối tác Việt Nam với công ty nước ngoài có tên là Covictory (CIL) và Garim Perios của Australia, vốn đầu tư 13.200.000 USD (phía Việt Nam đóng góp tỉ lệ 20% bằng đất đai và tài sản). Giấy phép đã cấp nhưng hàng chục năm, mỏ vàng BồngMiêu vẫn vô chủ. 

Trước tình trạng này, tỉnh Quảng Nam đã gia hạn khai thác cuối cùng cho liên doanh Bô Gô Min là cuối năm 2004. Đến mỏ vàng Bồng Miêu những ngày đầu tháng 7, chúng tôi gặp ở đây một đội bảo vệ 19 người. Họ được Công ty Khai thác vàng Bồng Miêu (doanh nghiệp Việt Nam liên doanh với Australia) giao trách nhiệm bảo vệ mỏ vàng nhưng theo như lời của một bảo vệ lớn tuổi thì họ không thể làm được gì hơn ngoài việc nấu cơm ăn ngày 3 bữa và “chung sống hòa bình” với đám “vàng tặc” lúc ẩn lúc hiện trong các nhánh đường hầm. 

Ông Doãn Văn Thanh, Trưởng phòng quản lý tài nguyên nước và khoáng sản, Sở TN-MT Quảng Nam nói rằng trong khi chờ đợi liên doanh Bô Gô Min đi vào khai thác, mỗi năm vài lần chính quyền tỉnh, địa phương và các ngành chức năng đều có đợt truy quét qui mô nhưng không thể nào đẩy đuổi được “vàng tặc” ra khỏi mỏ vàng. Mỗi khi thấy động, cùng một lúc mấy trăm con người đã nhanh chóng mất hút trong đường hầm. Hai cán bộ bảo vệ của Bô Gô Min được xem là can đảm nhất, dẫn chúng tôi thử chui vào một đoạn hầm nhưng cũng chỉ được vài trăm mét lại phải quay ra. Ngách hầm tối đen, nuốt chửng các ánh đèn pin, ngột ngạt do thiếu không khí và sực mùi đặc trưng của hóa chất phân loại vàng.

Bất lực trước “vàng tặc”, ngành chức năng Quảng Nam cũng gần như bất lực trước tình trạng sử dụng trái phép chất xianua ở mỏ vàng Bồng Miêu. Năm 2002 và 2003, có vài vụ đem đá ra khỏi hầm để nghiền và phân kim bằng xianua bị phát hiện nhưng khi bị lực lượng truy quét đẩy đuổi, những kẻ liều mạng đã lại nhanh chóng rút vào hầm rồi lấy đá chặn đường. Kết quả của những lần truy quét, chỉ là vài cỗ máy lọc vàng bị ngành chức năng tiêu hủy bằng cách đập nát. Mỏ vàng Bồng Miêu vẫn “vô chủ” trong khi ngày cũng như đêm vẫn tồn tại hàng trăm con người chui nhủi dưới lòng đất…

• Buồn vui thị trấn có vàng

Cán bộ Cục Địa chất và khoáng sản Việt Nam cùng Công an Quảng Nam kiểm tra tình trạng khai thác vàng trái phép ở khe Đang.

Khâm Đức là thị trấn huyện lỵ của huyện miền núi Phước Sơn. Thị trấn nhỏ bé nằm ở nơi giao nhau giữa quốc lộ 14B, 14E và đường Hồ Chí Minh. Khi đường Hồ Chí Minh chưa hoàn thành, Khâm Đức đã nổi tiếng với cái tên “thị trấn có vàng”. Giữa những năm 1990, Khâm Đức từng sục sôi bởi cơn lốc vàng. Hàng vạn nhân mạng với giấc mộng vàng đã đến Khâm Đức, chọn nơi này để nghỉ chân trước khi như con thiêu thân, lao vào bãi vàng Phước Thành. Khâm Đức là nơi án ngữ duy nhất con đường độc đạo vào bãi vàng Phước Thành và vì thế, nó cũng là nơi lắm kẻ bạt mạng, trở ra từ bãi vàng, vét cạn những vụn vàng cám, lao vào các cuộc trác táng, đỏ đen. Đây là thời kỳ vừa đen tối vừa huy hoàng của Khâm Đức. 

Tiểu thương Khâm Đức phất lên nhờ vàng. Những ngôi nhà 2- 3 tầng lầu của phố núi đã chen nhau mọc lên từ giá cả dịch vụ mà chỉ có dân đãi vàng mới mua nổi. Một con gà đem từ miền xuôi lên bán tại thị trấn khoảng 150.000 đồng, khi được cõng vào đến bãi vàng, có thể lên đến 300.000 hoặc 400.000 đồng. Các thứ gạo, mắm cũng tương tự như vậy. Tất nhiên, cùng với giá cả trên trời, Khâm Đức đồng thời xuất hiện những tệ nạn xã hội có từ khắp nơi trên trái đất. Từ huy hoàng đến le lói chỉ cách nhau tấc gang. Khâm Đức rạng rỡ, tươi vui nhờ vàng và khi mà những sinh linh tứ xứ bị thẳng tay trục xuất về quê hương bản quán, nhường lại lãnh địa cho các doanh nghiệp có giấy phép, là lúc Khâm Đức trở về đúng với dáng dấp của một phố núi- đẹp, lãng mạn nhưng hơi… buồn. 

Buồn hơn, là căn cứ để các doanh nghiệp xin phép đầu tư khai thác vàng ở Phước Thành lại bắt đầu từ việc khai thác vàng trái phép. Thực trạng khai thác vàng trái phép đã mở đường cho 3 doanh nghiệp khai thác vàng tận thu ở Phước Thành mà trong đó, lớn nhất là Công ty TNHH Trường Sơn. Đây là công ty, mà theo ghi nhận của chúng tôi, được tổ chức chặt chẽ, bài bản theo mô hình quản lý mà công nhân không có đường nào khác ngoài việc dốc sức làm việc. Giám đốc công ty là người Ninh Bình và hàng trăm công nhân của công ty tuổi đời từ 18 đến dưới 30 đều được tuyển dụng từ Ninh Bình. Sau khi vượt hàng ngàn cây số từ quê hương đến đây, các công nhân được phát quần áo, dụng cụ lao động, còn lương hàng tháng, họ được thông báo lĩnh một lần vào cuối năm. 

Nhu phẩm thiết yếu, từ đôi dép, cục xà phòng của công nhân đều do công ty trực tiếp lo liệu. Dù được tổ chức bài bản nhưng trên thực tế, Công ty TNHH Trường Sơn vẫn chịu nhiều tai tiếng. Tai tiếng nhất, là việc để 19 công nhân cùng một lúc thiệt mạng tại bãi vàng cuối năm 2003. Sau sự cố đau lòng này, chúng tôi đã nhiều lần trở lại Khâm Đức. Vấn đề an toàn lao động đã được chính quyền Phước Sơn lẫn các doanh nghiệp khai thác tận thu vàng chú ý hơn nhưng vẫn không thể lường trước những hậu quả khôn lường. 

Mùa mưa bão đang đến gần, nguy cơ về cái chết được báo trước lại tăng lên với cùng một lúc vài ngàn người ở bãi vàng Phước Thành trong vẻ bình yên của thị trấn Khâm Đức.

(SGGP)