|
|
Quảng Ngãi không có tuổi vì có một dòng sông làm mê mẩn bao tâm hồn thơ
ca: sông Trà Khúc. Thế kỷ 19, Cao Bá Quát trên đường vô miền Trung nhận
ra sông Trà như "lưỡi gươm đầm ánh bạc". Nửa đầu thế kỷ 20, Hàn Mặc Tử
những ngày ra thăm bạn đã nhận ra thế giới kỳ ảo khi chèo thuyền "chơi
giữa mùa trăng". Còn Bích Khê trên bến sông quê nhà đã thốt lên Ô hay
buồn vương cây ngô đồng/Vàng rơi, vàng rơi thu mênh mông... |
Nắng Quảng Ngãi tôi về không mũ đội/Trời tháng năm gió núi Hạ Lào bay/Thành phố ấy như người không có tuổi ... Mấy câu thơ tả chân về Quảng Ngãi trước 1975 đến nay vẫn tạo nhiều cảm xúc...
Là
tỉnh ở giữa khúc eo miền Trung, Quảng Ngãi chịu ảnh hưởng oi bức của
những luồng không khí hội tụ phía Tây (gió Lào) nhưng nhờ có dòng sông
Trà, tất cả đều hoá giải. Từ thời các chúa Nguyễn, sông Trà đã được
liệt vào hàng "đại giang". Mặc dù không lớn lắm, như đặc điểm của hầu
hết các dòng sông miền Trung, nhưng sông Trà làm mát cả núi non, đồng
bằng ven biển Quảng Ngãi nhờ có nhiều nguồn, nhánh. Từ những vách núi
phía đông Trường Sơn, các con nước hợp lại thành hai nhánh là sông Trà
và sông Vệ để cùng đổ ra cửa Cổ Luỹ. Người xưa thật là tinh tuý khi đặt
cho Quảng Ngãi cái tên "Cẩm Thành". Có dòng sông Trà, những đồi gò đất
đai hoá thạch, những bờ tre, bãi cát, đồng lúa quanh thành phố không có
tuổi cũng dần dà nên gấm nên hoa.
Vị ngon của tô don
Sông Trà ngoài bản sắc
còn có nhiều hương vị. Đừng ngạc nhiên khi thấy có những người khách từ
phương xa về thăm cố hương. Việc đầu tiên khi bước xuống bến xe, bến
tàu họ gọi ngay một người bán rong đang gánh một bên là cái ang đất đặt
trên lò lửa riu riu, một bên là bánh tráng. Khách ngồi xuống cái đòn do
người gánh hàng đưa ra, hoặc vào một quán bên đường cho lịch sự, gọi
ngay một tô don nóng, bỏ bánh tráng nướng vào cho hạ bớt hơi, bẻ thêm
ớt xanh trộn đều cho đủ vị, xì xụp ngay hương vị quê nhà.
Con don là một loại
hến chỉ có ở cửa sông Trà, sông Vệ. Là loại hến (có 2 mảnh vỏ) nhưng
dáng nó tròn gần như con ốc gạo. Hấp nồi don ra để gạn lấy thịt là một
nghệ thuật, vì khi hấp phải đổ sao cho vừa nước để trộn cho tróc thịt.
Người ta quả quyết vị ngọt đạm từ con don không chỉ từ thịt mà còn từ
vỏ. Chỉ lấy thịt don, đóng gói gửi cho người Quảng Ngãi ở xa, như cho
các quán don ở Sài Gòn, người ăn cũng ít thấy ngon bằng nơi bổn địa.
Còn để nguyên vỏ, ướp lạnh gửi đi thì không thể được vì con don tươi
khó bảo quản, dễ bốc mùi. Bánh tráng cũng phải là thứ bánh tráng bằng
nước của xứ sở. Bánh sống mỏng có thể cắt không bể vì chất gạo địa
phương kết cùng nguồn nước tại chỗ làm cho bánh dẻo mà không dai. Don
chỉ nấu với hành hương, ăn không dùng thêm rau mà chỉ cần ớt xanh vừa
độ cay thơm. Mà phải là loại ớt trồng trên đất núi Trà Bồng mới đúng
điệu. Chính vì vậy, chỉ có thể có được tô don đúng nghĩa khi ở tại Cẩm
Thành.
| |
Bắt cá bống
|
Bắt cá bống trên sông Trà
Cũng là đặc sản hiếm
hoi của sông Trà nhưng bây giờ có thể lên đường "xuất ngoại" là con cá
bống. Họ cá bống có đến hàng chục loại nhưng cá bống sông Trà nức tiếng
vì thời phong kiến nó được chuyên dùng để "tiến vua". Lòng sông từ đoạn
Tư Nghĩa trở xuống nhiều sạn, cát, tới gần cửa Cổ Luỹ con nước lại
nhiễm mặn. Nên dù cùng ở trong dòng sông Trà, con cá cũng có hình dáng
khác nhau. Vùng nước chẻ hai, nhiễm bùn nên cái vi, đuôi cá như dài
hơn, da cá lại đen nên người dân gọi đây là cá bống mú. Thịt nó bở nên
không được chuộng. Chỉ từ đoạn bến Tam Thương trở lên khỏi cầu Trà
Khúc, nước hơi xiết, cá thường trườn bám qua sạn, cát nên da con cá
trắng, mình thon hơn, đó mới đích thị là là cá bống sông Trà.
Ở phía tả ngạn, ven mé
cầu có một xóm nhà nhỏ, cư dân chuyên sống bằng nghề ngày chèo ghe ra
xúc sạn, đêm đem những ống tre cột chì ra cắm giữa sông. Bà con gọi đó
là "ống trúm" để bắt cá bống. Cá bơi ngược nước, lặn quanh cát sạn hồi
lâu mệt mỏi sẽ chui vào miệng ống tìm chỗ núp. Rạng sáng ngư dân chỉ
việc chèo ghe hoặc lội ra trút ống bắt cá. Mỗi ống nhiều nhất cũng chỉ
mười con. Cá được bỏ vô rổ "mỏ vịt" - một loại bình đan bằng tre trúc
dùng đựng cá. Vào bờ, cá được đổ ra từng nia nhỏ như cái mâm để sàng
lọc lại lần nữa, chọn cá bóng để riêng, đem về kho nấu. Chủ tiệm cơm
Sông Trà trên đường Hùng Vương đoạn gần ngã tư Quang Trung là một trong
những đầu mối mua gom cá bống dưới sông về chế biến.
Chỉ riêng việc kho cá
để giữ được vị thơm nguyên chất lại để dành được lâu cũng là chuyện để
các bà nội trợ tranh luận nhau. Phụ nữ Quảng Ngãi, ai cũng tự hào mình
có bí quyết kho cá bống. Phải kho bằng nồi, trã đất, thêm mắm muối,
gừng tỏi, gia vị, canh lửa liu riu suốt 5 - 6 tiếng đồng hồ cho con cá
rim lại, có thể để dành hàng tháng không hư, khi ăn không cần hâm lại
mà mùi thơm vẫn đậm đà, quả là một bí quyết.
Điểm son của miền Trung
| |
Sông Trà
|
Thành phố Quảng Ngãi -
đất Cẩm Thành như người không có tuổi đâu phải chỉ vì mấy con cá bống
hoặc tô don. Bao trùm lên tâm trí vẫn là hình tượng "núi Ấn sông Trà",
"Thiên bút phê vân" hoặc "Cổ Lũy cô thôn". Nguyễn Cư Trinh khi từ Bình
Thuận bị điều ra làm tri phủ Quảng Ngãi đã nhận ra đến 10 thắng cảnh
làm hồn thơ lai láng. Hơn 10 năm nay, ở vùng đất ven biển phía Bắc
tỉnh, dự án khu kinh tế Dung Quất với cảng nước sâu, nhà máy lọc dầu và
đô thị mới Vạn Tường từng bước hiện hình. Về lý thuyết, Dung Quất là
đòn bẩy làm ngành kinh tế của cả miền Trung vực dậy. Và thực tế dự án
Dung Quất góp phần làm thay đổi bộ mặt Cẩm Thành. Đường phố đã mở rộng,
nhà cửa công vụ mọc lên khang trang. Món don gần như chỉ tồn tại nơi
hẻm chợ dành cho những người nặng lòng hương vị quê nhà, nhưng con cá
bống thì vào cả nhà hàng, khách sạn thành món ăn độc đáo.
Đô thị Quảng Ngãi
không chỉ mở rộng, đẹp về phía biển. Quảng Ngãi là một tỉnh có tới 4
huyện miền núi (nay đã tách ra thành 6 huyện), đồng bào dân tộc chiếm
30% số dân. Từ thời nhà Nguyễn, Quảng Ngãi đã có trấn "sơn phòng". Đồng
bào dân tộc miền núi Quảng Ngãi thuộc các bộ tộc có ngữ hệ Môn Khơme,
chịu sự giao thoa của người Chăm và các dân tộc miền núi Tây Nguyên. Từ
Thạch Trụ cách tỉnh lỵ 30km về phía Nam trên đường quốc lộ 1 ngày xưa
đã có đường lên Kon Tum. Cùng với Dung Quất, con đường này đã được khôi
phục lại, trở thành quốc lộ 24 qua Ba Tơ, Giá Vực để vượt đèo Vi-Ô-Lắc
(khen ai khéo đặt tên, nghe đã tượng hình) lên Tây nguyên. Đường 24 qua
địa phận Quảng Ngãi dài hơn 90km. Đường vượt dốc, rồi quanh quẹo bên
những vự c sâu. Người Quảng Ngãi tính lầm lì, quyết chí nhưng ít nói.
Nhiều nhà làm trang trại lên đèo âm thầm trồng cây trầm hương giờ đã
đến kỳ cấy trầm. Chẳng bao lâu nữa, nhà máy lọc dầu Dung Quất xây dựng
xong, Quảng Ngãi sẽ trở thành điểm son của miền Trung.
(SGTT)
|