Phố cổ Hội An nhỏ lắm mà cũng yên tĩnh lắm. Vọng đến tai hầu như chỉ thấy có tiếng cười tiếng nói  của khách du lịch. Vậy mà bỗng dưng đêm nay, nơi cuối con phố lại rộn ràng những âm thanh của lời ca, tiếng trống hòa trong giai điệu lả lướt của chiếc đàn nhị. Tò mò tìm tới!

Dường như toàn bộ dân cư của khu phố cổ đang tập trung tại sân chơi cũng nho nhỏ và ngập đầy màu sắc vàng xuộm hắt ra từ những chiếc đèn “măng- sông hiện đại” này. Tách một em gái nhỏ ra khỏi dòng chảy sôi động của cuộc vui, chúng tôi được biết, đây là đêm hội bài chòi thường được tổ chức vào tối thứ 7 hàng tuần của phố cổ Hội An.

Một sân  chơi đầy lý thú

Ðêm hội bài chòi hiện nay đã trở thành một sân chơi quen thuộc của người dân Hội An. Cứ vào tối thứ bảy, mọi người lại tụ tập về khoảng sân giữa phố Hội và sông Hoài (hay còn gọi là sông Bạch Ðằng) để có được những giờ phút thư giãn đầy hứng khởi cho kỳ nghỉ cuối tuần. Chính sân chơi này đã mang lại chút không khí sôi nổi giúp khu phố cổ thêm phần sinh động mà vẫn không hề làm mất đi vẻ đẹp yên bình rất đặc trưng của Hội An. Vì rằng, đêm hội bài chòi vừa mang hơi thở nóng hổi của cuộc sống hiện đại, vừa chứa đựng vẻ dịu dàng, duyên dáng của một nét văn hóa truyền thống đầy ý nghĩa.

Không ai biết chính xác hội bài chòi xuất hiện vào thời điểm nào. Tuy nhiên, vào khoảng 300 - 400 năm trước đây, loại hình vui chơi này đã được tổ chức thường xuyên ở các tỉnh Thừa Thiên - Huế vào những dịp lễ hội ngày xuân. Sau đó, bởi nhiều lý do nên hội bài chòi không còn phổ biến như trước, thậm chí là đứng trước nguy cơ "thất truyền". Cho đến khi khu phố cổ Hội An được tổ chức UNESSCO công nhận là di sản văn hóa thế giới, trung tâm văn hóa thể thao Hội An đã quyết định khôi phục lại sân chơi văn hóa này tại đây, vừa để bảo tồn, vừa để quảng bá một nét văn hóa đặc sắc của dân tộc với khách du lịch trong và ngoài nước.

Có thể hiểu nôm na rằng hội bài chòi là sân chơi của những ván cờ. Mỗi ván gồm có 30 quân cờ với 30 tên gọi khác nhau chia làm 10 loại thẻ gỗ (3 quân cờ là một thẻ) và ngừơi chơi sẽ được chọn mua các loại thẻ đó. Sau khi “nhà cái” phát hết thẻ cho mọi người, ván cờ sẽ được bắt đầu bằng cách rút thăm que tre có ghi tên một quân cờ. Lúc này anh “hiệu” (người hô) sẽ dẫn dắt cuộc chơi bằng những câu hát có liên quan đến tên quân cờ ghi trên chiếc thăm đó, lần lượt cho đến khi ba thẻ tre được rút liên tiếp  có tên gọi trùng với các tên quân cờ ghi trên cùng một thẻ gỗ. Khi tham gia, nếu thấy tên quân cờ của mình được nhắc đến trong câu hát, người chơi sẽ phải hô lên và trình thẻ gỗ để được phát một lá cờ vàng, tương đương với một phần thưởng nhỏ. Nếu người chơi có được chiếc thẻ gỗ ghi tên 3 quân cờ được nêu lên liên tục, người đó sẽ đoạt được phần thưởng lớn nhất của cuộc chơi và ván cờ kết thúc. Nhiều người có thể cho rằng hình thức vui chơi này có vẻ dễ dàng và đơn giản, dựa vào sự may rủi là chính, chẳng khác chơi ... xổ số lô tô. Nhưng thực ra ý nghĩa và cách thức chơi hội bài chòi không hẳn vậy. Và thực tế, đây là một hoạt động văn hóa đáng được tôn trọng và giữ gìn.

Ðiều gửi gắm sau những cuộc vui

Thuở ban đầu, luật chơi hội bài chòi khá nghiêm khắc. Tên quân cờ sẽ không được nhắc trực tiếp trong mỗi câu hát mà người nghe phải tự phán đoán lấy. Ví dụ, nếu tên quân cờ là chữ "nghèo", người hô sẽ hát một số câu có nội dung nói về chữ nghèo, người nghe tự suy luận và giơ thẻ của mình lên để nhận cờ vàng. Người nào không đoán được sẽ mất cơ hội nhận được phần thưởng. Tuy nhiên, nhiều người hiện giờ chưa theo được luật chơi này, bởi vậy, nhiều khi người hô đã sử dụng các câu hát gọi trực tiếp tên quân cờ để người chơi dễ theo dõi. Dù đã có đôi chút biến đổi song hội bài chòi vẫn giữ được đặc thù riêng của mình: là một loại hình sinh hoạt lý thú và bổ ích. Có thể khẳng định như vậy bởi nội dung các câu hát sử dụng trong hội bài chòi đều có ý nghĩa nhân văn và mang tính giáo dục cao (nét khác biệt căn bản để phân biệt bài chòi với những trò cờ bạc khác). Các câu hát được sử dụng ở đây thường nói về tình yêu quê hương đất nước, ca ngợi tình phụ mẫu, tình phu thê, đề cao những đức tính, phẩm chất tốt đẹp của con người, phê phán những tệ nạn xã hội, những tập tục lỗi thời, lạc hậu… Vì vậy, hình thức vui chơi này không chỉ có ý nghĩa giải trí đơn thuần. Ðồng thời còn có thể coi hội bài chòi chính là một sân khấu trình diễn của làn điệu dân ca đặc trưng khu Nam Trung Bộ.

Phần thưỡng dành cho người thắng cuộc trong hội bài chòi thực ra không lớn và không mang giá trị vật chất. Thông thường, cuối mỗi cuộc vui, người thắng cuộc sẽ nhận được  một chiếc đèn lồng,  "đặc sản" của Hội An. Song, điều quan trọng nhất của người chơi hiện nay không phải là ở những món quà ấy mà ở chỗ họ đã có được một sân chơi văn hóa sôi nổi và đặc biệt lôi cuốn.

(Tuvantieudung)