Tin đoàn chuyên gia khảo cổ Ý khi khảo sát tháp G1, Mỹ Sơn, phát hiện ra một chữ Trần bằng Hán tự đã gây xôn xao dư luận. Suốt 106 năm qua, kể từ ngày các nhà nghiên cứu Pháp khám phá ra Mỹ Sơn, đã có hàng trăm công trình nghiên cứu về khu di tích này, cho rằng đây là đây là một khối văn hóa Chămpa thuần nhất, không có bất cứ một dấu vết văn hóa ngoại lai nào. Mặc cho bao cuộc chiến tranh, rồi hòa hoãn - thân thiện trong suốt chiều dài lịch sử gần ngàn năm giữa hai dân tộc Chăm - Việt, Mỹ Sơn vẫn như là "của riêng" của người Chăm.

Tháp G1 xây dựng trong thế kỷ 12-13, giai đoạn của cuộc hôn nhân Chế Mân - Huyền Trân công chúa. Giai đoạn này, cả Chiêm Thành và Đại Việt của nhà Trần đều đang trong thời kỳ cực thịnh. Đây cũng là giai đoạn dài nhất trong lịch sử giữa hai bên không xảy ra chiến tranh. Một phần do hợp tác đối phó với nhà Nguyên nên mối quan hệ Việt - Chiêm khá tốt, thậm chí vua Trần Nhân Tông đã đến thăm Chiêm thành, hứa gả công chúa Huyền trân cho vua Chiêm là Chế Mân. Vua Chiêm dâng hai châu Ô, Lý làm sính lễ. Tháp G1 phải chăng đã phản ánh giai đoạn ấy trong lịch sử của hai dân tộc?

Tất cả không chỉ có vậy. Trong bài viết Con uyên ương lẻ bạn và một số di vật của hoàng thành Thăng Long trên tạp chí Tia sáng số 5-2004, nhà nghiên cứu Huỳnh Ngọc Trảng đã dẫn ra rất nhiều bằng chứng để mở rộng "hướng tiếp cận" các hiện vật tìm thấy ở Thăng Long. Theo ông, con uyên ương trên các viên ngói Thăng Long chính là con ngỗng thần Hamsa, do Phạm Thiên Brahma cưỡi, cái đầu rồng thời Lý có môi trên cong dài không khác mảy may loài thủy quái Makara có rất nhiều trong bảo tàng điêu khắc Champa Đà Nẵng; chiếc mặt nạ quỷ không có hàm dưới giống hệt các Kala, thần Thời gian, nằm quanh chân tháp G1…

Trên dưới 50 năm đã trôi qua kể từ khi Chămpa suy tàn. Thời gian là quá dài, để bây giờ có thể hiểu được hết Mỹ Sơn. Thời gian cũng đã quá dài để có thể hiểu hết các hiện vật tìm thấy trong hoàng thành Thăng Long xưa, từ mái ngói đến hoa văn trên chén bát…

Người Sài Gòn đã có ai thắc mắt: tại sao chợ Bình Đông ở bên Tây còn chợ Bình Tây lại ở bên Đông chưa? Ở Quảng Nam, cái kiểu gọi địa danh Tây sang Đông, Đông sang Tây như thế nhiều vổ kể. Giáo sư Trần Quốc Vượng bảo chỉ vì ông bà mình ngày xưa vào đây, lạ nước lạ cái nên phải sử dụng bản đồ của người Chăm. Mà người Chăm lại dùng bản đồ của người Ả Rập là phương Nam đặt lên trên, chính vì thế mà Tây mới lộn sang Đông và ngược lại.

Phải chăng cuộc giao lưu văn hóa Việt - Chăm đã diễn ra một cách phức tạp và để lại dấu ấn đâu đó nơi người Việt? Lịch sử đã diễn tiến ra sao để dấu vết phương Nam hiện diện trong lòng đất Thăng Long và trong tháp Mỹ Sơn lại có một chữ Trần? Tất cả đang đặt ra cho các nhà nghiên cứu những hướng tiếp cận mới.

(Thời báo kinh tế SG)